Giá điện tại Việt Nam: Những thách thức và giải pháp cấp bách để ổn định thị trường

Ngành điện Việt Nam đang đối diện với nhiều vấn đề về giá thành, sản xuất và phân phối. Các cuộc thảo luận gần đây, đặc biệt là tại Tọa đàm "Giá thành điện – Thực trạng và giải pháp" do Cổng Thông tin điện tử Chính phủ tổ chức đã làm rõ thực trạng này. Câu chuyện về giá điện không chỉ đơn thuần là vấn đề kinh tế mà còn liên quan mật thiết đến an ninh năng lượng, ổn định kinh tế và đời sống xã hội.

Nguồn cung và giá thành: Tình trạng bất cân đối

Theo các báo cáo, hiện nay giá bán điện tại Việt Nam thấp hơn giá thành sản xuất, gây ra sự mất cân đối nghiêm trọng. Cụ thể, theo kết quả kiểm tra, giá thành điện trung bình vào năm 2023 là 2.088 đồng/kWh, trong khi giá bán bình quân chỉ đạt 1.953 đồng/kWh, thấp hơn 6,92% so với giá thành. Sự chênh lệch này không chỉ gây thua lỗ cho các doanh nghiệp điện lực mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển của toàn ngành.

Theo các báo cáo, hiện nay giá bán điện tại Việt Nam thấp hơn giá thành sản xuất, gây ra sự mất cân đối nghiêm trọng. - Ảnh: Chinhphu.vn

Nguyên nhân chính của tình trạng này xuất phát từ sự gia tăng của giá nhiên liệu đầu vào, bao gồm than, dầu, và khí. Đặc biệt, hiện tượng El Nino và biến động kinh tế toàn cầu đã làm giảm nguồn cung từ các nhà máy thủy điện – một nguồn điện giá rẻ, đồng thời tăng cường sử dụng các nguồn điện có chi phí cao như điện than và điện dầu.

Ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, thẳng thắn chỉ ra rằng giá bán điện thấp hơn giá sản xuất đã đẩy các nhà phân phối điện vào thế khó. Việc tiếp tục bán điện với giá thấp hơn chi phí sản xuất không chỉ gây thiệt hại cho nhà phân phối, mà về lâu dài còn ảnh hưởng đến nhà sản xuất điện, kéo theo những hậu quả cho nền kinh tế.

Hệ quả của sự bất cập này là nguy cơ mất an ninh năng lượng. Khi giá điện không bù đắp đủ chi phí sản xuất, các nhà đầu tư và doanh nghiệp sẽ mất động lực để tiếp tục mở rộng hoặc duy trì sản xuất. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu nguồn cung điện, gây ra thiệt hại lớn cho các doanh nghiệp và đời sống người dân.

Cần một cách tiếp cận minh bạch và hợp lý

Để giải quyết các bất cập về giá điện, nhiều chuyên gia cho rằng việc cải cách toàn diện là cấp thiết. Ông Nguyễn Tiến Thỏa, nguyên Cục trưởng Cục Quản lý giá, đề xuất rằng giá điện phải được điều chỉnh theo cơ chế thị trường, bảo đảm bù đắp đầy đủ chi phí sản xuất và phân phối.

Ông Thỏa cũng nhấn mạnh: Nghị quyết số 55-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng đã chỉ đạo áp dụng giá thị trường cho mọi loại hình năng lượng, bao gồm cả điện. Chính phủ đã có những quy định rõ ràng về việc điều chỉnh giá điện dựa trên sự thay đổi của chi phí đầu vào. Tuy nhiên, vấn đề hiện tại là cần thực hiện nghiêm túc các quy định này để bảo đảm sự ổn định của thị trường điện.

Theo ông Thỏa, điều hành giá điện cần tuân theo nguyên tắc cơ bản là phải bảo đảm bù đắp chi phí sản xuất hợp lý và hợp lệ. Việc này không chỉ giúp ngành điện không phải chịu lỗ mà còn tạo điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư vào lĩnh vực này, giúp phát triển thêm các nguồn điện mới, đồng thời bảo đảm ổn định cung ứng điện cho nền kinh tế.

Cải cách giá điện, đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên

Một trong những giải pháp dài hạn được các chuyên gia đề xuất là cải cách chính sách giá điện trong Luật Điện lực. TS Hà Đăng Sơn, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và tăng trưởng xanh, cho rằng Việt Nam đang có lộ trình cải cách toàn bộ ngành điện lực theo hướng phát triển bền vững, đặc biệt là mục tiêu Net Zero về phát thải khí nhà kính. Để đạt được mục tiêu này, cần cải cách toàn diện cơ cấu giá điện, chuyển dịch từ các nguồn điện truyền thống sang các nguồn điện tái tạo "xanh, sạch."

Hiện nay, cơ cấu giá điện vẫn phụ thuộc nhiều vào các nguồn điện có chi phí cao như than, dầu, trong khi nguồn điện tái tạo chưa phát triển mạnh mẽ. Để thay đổi tình trạng này, ông Sơn cho rằng cần phải cải cách giá điện. Theo đó, cơ cấu giá phải phản ánh đúng chi phí sản xuất của các nguồn điện, khuyến khích việc phát triển các nguồn điện tái tạo.

Một vấn đề quan trọng trong cải cách giá điện là phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên tham gia thị trường điện, bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Nhà nước cần điều tiết giá điện thông qua các công cụ thị trường như thuế, phí và các loại quỹ hỗ trợ, thay vì can thiệp trực tiếp vào giá thành. Điều này giúp duy trì tính minh bạch của giá điện, đồng thời bảo đảm rằng các hộ gia đình nghèo và chính sách xã hội vẫn nhận được sự hỗ trợ thích đáng từ nhà nước.

Ông Nguyễn Thế Hữu, Phó Cục trưởng Cục Điều tiết Điện lực (Bộ Công Thương), cho biết các hộ nghèo và các hộ gia đình chính sách đã nhận được hỗ trợ tương đương với 30 kWh điện mỗi tháng từ ngân sách nhà nước. Đây là nỗ lực của Chính phủ nhằm bảo đảm an sinh xã hội trong việc sử dụng điện năng. Tuy nhiên, ông cũng khẳng định rằng việc đảm bảo an ninh nguồn điện là giải pháp căn cơ nhất để bảo vệ các chính sách an sinh xã hội.

Tương lai của ngành điện: Đổi mới là điều tất yếu

Để hướng tới một thị trường điện lực ổn định và bền vững, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy các biện pháp cải cách. Việc tuân thủ các quy định hiện hành như Quyết định số 05/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân sẽ giúp giảm thiểu những bất cập hiện tại. Bên cạnh đó, việc cải cách toàn diện giá điện và đẩy mạnh phát triển các nguồn điện tái tạo sẽ tạo điều kiện thuận lợi để Việt Nam đạt được mục tiêu Net Zero, đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

Tương lai của ngành điện lực Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng với những biến động của thị trường toàn cầu và nội địa. Điều quan trọng là phải đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong việc tính toán và điều chỉnh giá điện, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các nguồn điện mới. Việc thực hiện các cải cách cần thiết không chỉ giúp giải quyết những thách thức trước mắt mà còn mở ra tương lai bền vững cho ngành điện và nền kinh tế Việt Nam.