Tăng thuế đồ uống có cồn: Cân nhắc kỹ lưỡng để đạt được mục tiêu kép

Lợi ích ngân sách là ngắn hạn khi tăng thuế

Theo TS Nguyễn Minh Thảo, Trưởng Ban Môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh, Viện Nghiên cứu quản lý Kinh tế trung ương (CIEM) chia sẻ tại Hội thảo "Góp ý dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) đối với đồ uống có cồn: Phương án tăng thuế đạt đa mục tiêu và lợi ích bền vững", việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với bia sẽ mang lại nguồn thu ngân sách đáng kể trong ngắn hạn. “Từ kết quả nghiên cứu đánh giá tác động kinh tế định lượng của dự thảo tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng bia, chúng tôi nhận thấy nếu tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với bia nguồn thu ngân sách nhà nước từ thuế sản phẩm (thuế gián thu) tăng” bà Thảo cho biết.

Việc tăng thuế sẽ tác động tiêu cực đến sản xuất của ngành bia. Các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn hơn, dẫn đến giảm sản lượng, giảm đầu tư và cắt giảm nhân công. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến ngành bia mà còn lan tỏa đến các ngành công nghiệp liên quan, làm giảm tổng giá trị gia tăng của nền kinh tế.

Việc đánh thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có cồn thể tăng thu ngân sách trong ngắn hạn, nhưng giảm tổng hòa lợi ích đối với ngành đồ uống và nền kênh tế về trung, dài hạn. Ảnh: Nguyễn Hương

Cụ thể, khi sản xuất của ngành bia giảm, nhu cầu về nguyên liệu, bao bì, vận chuyển... cũng giảm theo. Điều này dẫn đến việc giảm đầu tư vào các ngành công nghiệp hỗ trợ, làm giảm thu nhập của người lao động và cuối cùng là làm giảm thu ngân sách từ các loại thuế trực thu.

Đánh giá thêm về vấn đề này, TS Cấn Văn Lực - chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV đã đưa ra những nhận định sâu sắc về việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có cồn. Theo ông, việc tăng thuế quá nhanh và quá mạnh có thể gây ra những hậu quả không mong muốn, ảnh hưởng đến cả doanh nghiệp, người lao động và ngân sách nhà nước.

Theo TS Cấn Văn Lực, nghị định 100/2019/NĐ-CP về xử lý hành chính vi phạm nồng độ cồn; chi phí, giá nguyên vật liệu chính tăng từ 15-40% cũng khiến ngành đồ uống đã khó lại càng thêm khó. Ngành không được hưởng chính sách hỗ trợ thuế giá trị gia tăng (giảm 2%) đối với đồ uống có cồn. Khi dịch Covid-19 ập tới, các biện pháp hành chính về tránh tụ tập, đóng cửa các cơ sở ăn uống, lưu trú, vui chơi - giải trí kéo dài... tác động tới tiêu thụ của ngành. Mặt khác, ngành phải thực hiện các nghĩa vụ chính sách bắt buộc về bảo vệ môi trường từ 2024, chuyển sang sử dụng các nguồn nguyên liệu xanh, cắt giảm khí phát thải nhà kính...

Không chỉ vậy, tình trạng buôn lậu, hàng giả, hàng trôi nổi đối với rượu, bia khá phức tạp; đặc biệt là rượu thủ công tự nấu (chiếm 63% lượng rượu tiêu thụ) hiện nằm ngoài sự quản lý. Lối sống, hành vi của người tiêu dùng thay đổi, đòi hỏi doanh nghiệp ngành phải thích ứng.

“Nên đưa ra các mức thuế suất khác nhau theo nồng độ cồn, nồng độ càng cao thì thuế suất cũng cao hơn. Cùng với đó, xem xét lùi thời điểm hiệu lực của Luật đến 1/1/2027 để các doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị, thích nghi, từ đó không tạo ra “cú sốc” với doanh nghiệp”, ông Lực khẳng định.

Người tiêu dùng có thực sự thay đổi hành vi?

Việc tăng Thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có cồn đang là chủ đề nhận được nhiều sự quan tâm của dư luận. Mặc dù được kỳ vọng sẽ giúp giảm tiêu thụ đồ uống có cồn và tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước, tuy nhiên, các chuyên gia đã đưa ra những cảnh báo về những tác động phụ có thể xảy ra.

Việc tăng thuế có thể không hiệu quả trong việc thay đổi hành vi tiêu dùng của người dân. Thay vào đó, người tiêu dùng có thể chuyển sang sử dụng các sản phẩm đồ uống có cồn khác có giá thành rẻ hơn, chất lượng thấp hơn hoặc thậm chí là các sản phẩm không rõ nguồn gốc, không đảm bảo chất lượng. Ngoài ra, việc buôn lậu và bán trôi nổi các sản phẩm đồ uống có cồn sẽ trở nên phổ biến hơn, gây khó khăn cho việc quản lý thị trường.

TS Thảo cho biết: "Việc tăng thuế có thể vô tình tạo ra một thị trường ngầm cho các sản phẩm đồ uống có cồn không đảm bảo chất lượng, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe người tiêu dùng và làm giảm hiệu quả quản lý của nhà nước".

Trong bối cảnh khó khăn như vậy, TS.Lực cho rằng cần tính toán mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống có cồn một cách hợp lý, hài hoà, có thời điểm và lộ trình tăng phù hợp hơn. Có thể xem xét lùi thời điểm hiệu lực của luật đến 1/1/2027.

"Nếu tăng nhanh quá, cao quá doanh nghiệp sẽ bị sốc, tổng hoà lợi ích nền kinh tế bị suy giảm, thậm chí còn tác dụng ngược liên quan tới hành vi lách luật, điều tiết sang hành vi tiêu dùng không mong muốn", TS.Lực nhấn mạnh.

Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với đồ uống, giúp tăng thu ngân sách nhà nước trong ngắn hạn, nhưng trong trung và dài hạn, theo TS. Cấn Văn Lực, sẽ làm giảm sức cầu tiêu dùng, thu hẹp quy mô và giá trị sản xuất, giảm giá trị tăng thêm của nền kinh tế, giảm doanh thu và lợi nhuận của doanh nghiệp, qua đó giảm thu thuế VAT và thu nhập doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, cần hài hoà lợi ích giữa nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Đặc biệt, cần có đánh giá tác động đầy đủ, khoa học, khách quan; tăng cường đa dạng hoá nguồn thu, thay vì tận thu.