Người trẻ 'hồi sinh' tinh hoa đồ chơi Trung thu cổ truyền Hà Nội

Những món đồ chơi xưa hiện lên từ tre và giấy dó

Bước vào không gian triển lãm “Lưu trăng”, những món đồ chơi Trung thu quen thuộc của nhiều thế hệ người Hà Nội hiện lên trong hình hài vừa thân thuộc vừa mới mẻ. Không phải những sản phẩm công nghiệp được sản xuất hàng loạt, mỗi chiếc đèn, mỗi con giống ở đây đều mang dấu ấn của bàn tay thủ công qua những chất liệu mộc mạc như tre, giấy dó, giấy bồi.

Nổi bật giữa không gian nhiều màu sắc là những chiếc đèn cua, đèn cá, đèn tôm, đèn bọ ngựa… được tạo hình tỉ mỉ. Ở chiếc đèn cua, phần mai, càng và đôi mắt được xử lý để tạo cảm giác sinh động. Những đường nét trên thân đèn được kết hợp hài hòa với màu sắc, khi ánh sáng bên trong được bật lên, hình dáng con vật càng trở nên rõ nét. Sản phẩm vừa giữ được vẻ ngộ nghĩnh vốn có của đồ chơi dân gian, vừa có sự tinh tế trong cách xử lý hình khối.

Những chiếc đèn cá lại mang một vẻ khác. Trên nền màu xanh và vàng, hình dáng con cá được tạo dựng bằng khung tre và lớp giấy bồi, tạo cảm giác nhẹ nhàng, ấm áp. Ánh sáng hắt từ bên trong khiến màu giấy trở nên mềm hơn, làm nổi bật những đường cong của thân cá. Cách tạo hình không quá cầu kỳ nhưng đủ để gợi lại không khí của những đêm rước đèn Trung thu khi trẻ nhỏ từng háo hức cầm trên tay những chiếc đèn nhiều màu sắc.

Bên cạnh các loại đèn, những hình tượng từng xuất hiện trên mâm cỗ Tết Trung thu như tiến sĩ giấy, ngựa giấy, con giống và mâm ngũ quả cũng được phục dựng. Đặc biệt, hình tượng tiến sĩ giấy gợi lại một phong tục từng khá quen thuộc nhưng ngày nay ít xuất hiện trong đời sống Trung thu. Những hình tượng này không chỉ là đồ chơi mà còn gửi gắm quan niệm về học hành, đỗ đạt và những ước vọng tốt đẹp của người xưa.

Để tạo nên các sản phẩm, nhóm sáng tạo Của Nả nghiên cứu kỹ thuật xử lý tre ngâm bùn nhằm hạn chế mối mọt, sau đó kết hợp với giấy dó có độ dai phù hợp. Việc sử dụng chất liệu truyền thống đòi hỏi người làm phải chú ý từ khâu tạo khung, bồi giấy đến xử lý bề mặt và hoàn thiện màu sắc.

Mỗi công đoạn vì thế đều để lại dấu vết riêng của nghề thủ công. Những thanh tre mảnh được uốn thành khung, giấy được bồi thành từng lớp rồi tạo hình. Từ những vật liệu tưởng như đơn giản, các nghệ nhân và người trẻ từng bước dựng nên những hình hài quen thuộc của mùa trăng.

Một sản phẩm gây chú ý khác là bộ Thiết Mã của thương hiệu Thong Dong. Lấy cảm hứng từ hình tượng ngựa sắt trong truyền thuyết Hội Gióng, sản phẩm kết hợp phần thân ngựa với đầu sư tử và những chiếc lục lạc. Không chỉ tạo ấn tượng bằng hình dáng, bộ Thiết Mã còn mang đến trải nghiệm bằng âm thanh. Mỗi khi sản phẩm chuyển động, những chiếc lục lạc rung lên leng keng, khiến không gian triển lãm như có thêm nhịp điệu của một đoàn rước đèn.

Cách tạo hình này cho thấy đồ chơi truyền thống hoàn toàn có thể được kể lại bằng ngôn ngữ mới mà không đánh mất chất liệu và tinh thần vốn có. Hình tượng ngựa Gióng vẫn được giữ lại, nhưng được các bạn trẻ mở rộng thành một sản phẩm có khả năng tương tác với người xem bằng chuyển động và âm thanh.

Cách người trẻ kể chuyện 'giữ di sản'

Điểm đặc biệt của “Lưu trăng” không nằm ở việc đưa những món đồ chơi cũ trở lại một cách nguyên bản, mà ở cách người trẻ tìm tòi để chúng tiếp tục có đời sống trong hiện tại.

Hai mô hình đèn lồng làm thủ công từ gỗ, tre và giấy dó bồi là một ví dụ. Khung đèn được tạo dựng từ những vật liệu truyền thống, bên trong tích hợp hệ thống chiếu sáng. Khi ánh sáng được bật, lớp giấy bồi trở thành bề mặt bắt sáng, làm nổi bật hình khối và các chi tiết trang trí. Những mô hình này vừa mang dáng dấp của đồ chơi dân gian, vừa có quy mô và cách thể hiện phù hợp với không gian văn hóa đương đại.

Ở một góc khác, những con giống và linh vật được xếp cạnh nhau tạo thành một thế giới Trung thu thu nhỏ. Màu đỏ, vàng, xanh đan xen trên nền giấy và tre khiến không gian trở nên rực rỡ nhưng vẫn giữ được vẻ mộc mạc. Một số sản phẩm được đặt dưới ánh sáng chiếu từ bên trong, khiến màu giấy thay đổi theo góc nhìn và tạo cảm giác những hình tượng quen thuộc đang chuyển động.

Sự hấp dẫn của các sản phẩm còn đến từ những chi tiết nhỏ. Phần mắt của con vật được tạo hình riêng, những đường viền trên thân được xử lý cẩn thận, các mối nối của khung tre được giấu khéo léo dưới lớp giấy. Nhìn gần, người xem có thể nhận ra sự khác biệt giữa một sản phẩm làm thủ công với những món đồ chơi sản xuất công nghiệp, mỗi đường nét đều có dấu ấn của người làm.

Anh Đức Anh, đại diện thương hiệu The Annam, chia sẻ: “Thế hệ trẻ hiện nay gần như không còn được thấy hình ảnh ông tiến sĩ xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu. Vì vậy, thông qua triển lãm, chúng tôi mong muốn góp một phần công sức đưa những giá trị ấy trở lại đời sống, đồng thời tạo thêm hình hài và cách thể hiện mới để tiếp nối di sản văn hóa”.

Với kiến trúc sư Trịnh Văn Khuê, đại diện thương hiệu Của Nả, hành trình phục dựng bắt đầu từ việc tìm hiểu, nghiên cứu tư liệu và tình yêu đối với văn hóa truyền thống. Theo anh, những giá trị tinh thần và di sản văn hóa của cha ông chính là nguồn vốn quý để thế hệ sau kế thừa và tiếp tục phát triển.

Không gian “Lưu trăng” vì thế không chỉ để ngắm. Xuyên suốt thời gian diễn ra sự kiện, các họa sĩ tạo hình, nghệ nhân và cộng đồng sáng tạo trẻ còn trực tiếp thực hành với tre, nứa, vải, giấy dó. Tiếng vót tre, bồi giấy, pha màu cùng những câu chuyện về nghề giúp người xem hình dung rõ hơn quá trình một món đồ chơi được tạo nên từ vật liệu thô sơ.

Từ một thanh tre, một tờ giấy dó đến hình hài chiếc đèn ông sao, con cua, con cá hay bộ Thiết Mã, mỗi sản phẩm là một lát cắt của ký ức Trung thu. Nhưng khi đi qua bàn tay người trẻ, ký ức ấy không dừng lại ở việc hoài niệm. Nó được làm mới bằng kỹ thuật, cách tạo hình và tư duy thẩm mỹ hiện đại.

Giữa phố cổ Hà Nội, những chiếc đèn bằng tre và giấy dó tiếp tục phát sáng, những chiếc lục lạc trên bộ Thiết Mã ngân lên, những hình tượng tiến sĩ giấy, con giống và linh vật trở lại trong mùa trăng. Qua bàn tay của những người trẻ, tinh hoa đồ chơi Trung thu cổ truyền đang được đánh thức không chỉ bằng ký ức mà bằng một sức sống mới, để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Triển lãm “Lưu trăng” là một trong những hoạt động của chương trình “Lưu trăng phố cổ 2026”, diễn ra tại nhiều không gian văn hóa ở khu vực phố cổ và quanh hồ Hoàn Kiếm. Chuỗi hoạt động kéo dài đến hết ngày 30/9, với nhiều nội dung trải nghiệm, trình diễn và rước đèn, hướng tới đưa những giá trị Trung thu truyền thống đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.