Giữ thị trường xuất khẩu: Ngành gỗ lại gặp khó bởi xung đột Trung Đông

Phụ thuộc thị trường và “cơn sóng ngầm” từ Trung Đông

Trong khoảng 10 - 15 năm liên tục, ngành công nghiệp gỗ Việt Nam duy trì mức tăng trưởng xuất khẩu bình quân 10 - 18%/năm. Tuy nhiên năm vừa qua đã có dấu hiệu chững lại rõ rệt. Tổng kim ngạch xuất khẩu gỗ và lâm sản đạt khoảng 17,2 tỷ USD, trong đó sản phẩm gỗ khoảng 16 tỷ USD, lâm sản ngoài gỗ khoảng 1 tỷ USD, mức tăng trưởng chỉ đạt 5,7%, thấp hơn đáng kể so với kỳ vọng trên 10%.

Điểm nghẽn lớn nhất vẫn là sự phụ thuộc quá sâu vào thị trường Mỹ. Riêng năm ngoái, xuất khẩu sản phẩm gỗ và đồ nội thất sang Mỹ đạt 9,5 tỷ USD trong tổng số 11 tỷ USD kim ngạch của nhóm hàng này. Trong số 35 quốc gia xuất khẩu đồ gỗ vào Mỹ, Việt Nam chiếm tới 46 - 47% thị phần.

Tại Diễn đàn “Nâng cao năng lực cạnh tranh cho mặt hàng xuất khẩu chủ lực” diễn ra đầu tháng 2 vừa qua, ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, thẳng thắn nhìn nhận: “Việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường khiến nguy cơ bị điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng”. Khi thị trường này siết chặt tiêu chuẩn, thay đổi chính sách hoặc suy giảm sức mua, doanh nghiệp trong nước lập tức chịu tác động dây chuyền.

Năm 2026, bức tranh còn phức tạp hơn khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran làm gia tăng rủi ro địa chính trị tại Trung Đông. Theo phân tích của Công ty Cổ phần Chứng khoán Dầu khí (PSI), eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu, đang trở thành điểm nghẽn nhạy cảm. Giá dầu đã vọt lên 82 USD/thùng và có thể tiến sát hoặc vượt mốc 100 USD/thùng nếu nguồn cung bị gián đoạn nghiêm trọng.

Ngành gỗ vốn phụ thuộc nhiều vào vận tải biển đường dài, cú sốc logistics là điều không thể xem nhẹ. Khi các hãng tàu phải thay đổi hải trình hoặc chịu phụ phí bảo hiểm chiến tranh, chi phí vận tải có thể tăng 30 - 50%. Ước tính tổng chi phí logistics của doanh nghiệp có thể đội thêm 15 - 25%.

Không chỉ là bài toán chi phí. Giá dầu vượt 100 USD/thùng còn kéo theo áp lực lạm phát, bào mòn sức mua tại Mỹ và EU vốn là hai thị trường tiêu thụ lớn đồ nội thất trung lưu của Việt Nam. Khi người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, các đơn hàng có thể chậm lại.

Đa dạng hóa thị trường, nâng chất tăng trưởng

Trong bức tranh đó, mục tiêu duy trì tăng trưởng con số thực sự là thách thức lớn của ngành gỗ.

Thực tế, đa dạng hoá thị trường để “tránh bỏ trứng vào một giỏ” là chiến lược không chỉ của ngành gỗ mà là của nhiều ngành hàng xuất khẩu lớn khác. Với ngành gỗ, hiện sản phẩm gỗ Việt Nam đã xuất khẩu tới 168 quốc gia và vùng lãnh thổ, nhưng mức độ khai thác chưa đồng đều. Bên cạnh Mỹ, năm thị trường xuất khẩu lớn gồm Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc và EU vẫn còn nhiều dư địa nếu thay đổi cách tiếp cận.

Tại Nhật Bản, Việt Nam chủ yếu xuất dăm gỗ và viên nén, trong khi phân khúc nội thất cao cấp vẫn còn khoảng trống. Ở Hàn Quốc, phần lớn là gỗ dán giá thấp phục vụ bao bì. EU nhập nhiều bàn ghế ngoài trời, nhưng nhu cầu nội thất văn phòng, phòng bếp, phòng khách còn rất rộng mở. Vấn đề nằm ở việc nghiên cứu thị hiếu, đầu tư thiết kế và chuyển từ gia công sang chủ động phát triển sản phẩm.

Ông Ngô Sỹ Hoài chia sẻ: “Khi Việt Nam đã bước sang giai đoạn phát triển mới, câu chuyện đặt ra là chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chủ động hơn trong chuỗi cung ứng, để phần giá trị gia tăng của Việt Nam trong mỗi sản phẩm ngày càng lớn hơn, tránh tình trạng ‘làm nhiều nhưng hưởng ít’”.

Điều này đồng nghĩa với việc dịch chuyển từ OEM sang ODM, OBM, từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng thiết kế, thương hiệu và cam kết bền vững. Khi các thị trường phương Tây ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường.

Ở góc độ nội tại, ngành gỗ cũng đối mặt áp lực lao động. Tại các địa bàn trọng điểm như Bình Dương, Bình Định, TP. Hồ Chí Minh, chi phí lao động tăng nhanh trong khi mức thu nhập bình quân của công nhân chỉ quanh 400 USD/tháng. Ngành vốn nặng nhọc, nhiều bụi, khó thu hút lao động trẻ. Nếu không đẩy mạnh tự động hóa, cải thiện quản trị và môi trường làm việc, năng lực cạnh tranh dài hạn sẽ bị bào mòn.

Điểm sáng là lợi thế nguyên liệu, khoảng 80% gỗ sử dụng từ nguồn trong nước, nhập khẩu chỉ khoảng 20%. Năm ngoái, xuất khẩu đạt 17,8 tỷ USD trong khi nhập khẩu gỗ nguyên liệu khoảng 3,2 tỷ USD, xuất siêu là con số đáng kể. Đây cũng là nền tảng để ngành tự tin hơn khi thị trường biến động.

Cùng với đó, thương mại điện tử xuyên biên giới mở ra một kênh phân phối mới. Với hơn 3.000 doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu và 340 làng nghề, nhóm sản phẩm thủ công mỹ nghệ đạt khoảng 1 tỷ USD/năm, dư địa tăng trưởng còn rất lớn nếu tận dụng tốt các nền tảng số.

Xúc tiến thương mại cũng cần được nâng tầm. Doanh nghiệp không thể tiếp tục “đi lẻ” tại các hội chợ quốc tế. Khi Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất đồ gỗ nội thất lớn của châu Á, việc xây dựng hình ảnh sản phẩm gỗ như sản phẩm của một quốc gia gắn với cam kết công nghiệp sạch, phát triển có trách nhiệm là bước đi tất yếu.

Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, việc đa dạng hoá thị trường nhằm tránh “bỏ trứng vào một giỏ”, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh, giúp doanh nghiệp đứng vững trước những biến động thị trường.