Đồng bằng sông Cửu Long cần lực đẩy phát triển từ doanh nghiệp tư nhân

Chuyển đổi mô hình tăng trưởng để thoát “vùng trũng”

Chiều 28/5, tại TP. Cần Thơ, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phối hợp cùng Trường Chính sách Công và Quản lý Fulbright (FSPPM) công bố Báo cáo kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025. Báo cáo không chỉ phản ánh bức tranh kinh tế toàn vùng mà còn đưa ra nhiều khuyến nghị chính sách nhằm thúc đẩy khu vực doanh nghiệp trở thành động lực trung tâm cho phát triển bền vững.

Theo ông Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long, dư địa tăng trưởng của vùng trong giai đoạn tới sẽ không còn nằm ở việc mở rộng sản lượng lúa gạo, thủy sản hay trái cây theo hướng truyền thống. Thay vào đó, Đồng bằng sông Cửu Long cần chuyển sang mô hình kinh tế nông nghiệp đổi mới sáng tạo, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển thuận thiên.

Ông Vũ Thành Tự Anh cho rằng, sức cạnh tranh mới của vùng sẽ phụ thuộc vào khả năng hình thành hệ sinh thái liên kết giữa nông nghiệp, chế biến, logistics, tài chính và công nghệ. Đây là nền tảng để tạo ra những sản phẩm đạt chuẩn cao, có thương hiệu, có dữ liệu truy xuất và đủ sức tham gia các thị trường xanh, thị trường số hóa toàn cầu.

Theo báo cáo, Đồng bằng sông Cửu Long vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với an ninh lương thực quốc gia và xuất khẩu nông sản. Năm 2025, GRDP toàn vùng tăng khoảng 7,24%, đóng góp 8,39% vào tăng trưởng chung và chiếm 12,2% GDP cả nước.

Trong cơ cấu tăng trưởng, khu vực nông - lâm - thủy sản tiếp tục đóng vai trò bệ đỡ ổn định. Đáng chú ý, công nghiệp và dịch vụ phục hồi mạnh, trở thành động lực tăng trưởng chính với mức tăng lần lượt 9,6% và 8,8% trong năm 2025.

Một điểm sáng khác là cán cân thương mại duy trì mức thặng dư cao. Ba ngành hàng chủ lực gồm thủy sản, rau quả và gạo liên tục đóng góp từ 5% - 6% tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Giai đoạn 2015 - 2024, kim ngạch xuất khẩu toàn vùng tăng từ 8,5 tỷ USD lên 20,3 tỷ USD, tương đương mức tăng bình quân 10,2%/năm. Thặng dư thương mại cũng tăng mạnh từ 5,2 tỷ USD lên 11,8 tỷ USD.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định mô hình tăng trưởng dựa vào tài nguyên, sản lượng thô và lao động giản đơn đã dần chạm ngưỡng. Sau khi Long An tách khỏi vùng, những hạn chế về công nghiệp, thu hút FDI, năng suất lao động và thiếu cực tăng trưởng dẫn dắt ngày càng lộ rõ.

Doanh nghiệp tư nhân phải trở thành “hạt nhân” tăng trưởng

Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long chịu áp lực tăng trưởng hai con số, ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh doanh nghiệp cần trở thành chủ thể kiến tạo mô hình tăng trưởng mới thay vì tiếp tục phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và lợi thế lao động giá rẻ.

Theo ông Hồ Sỹ Hùng, doanh nghiệp tư nhân nội địa chính là hạt nhân để nâng cấp lợi thế cạnh tranh của vùng. Hiện khu vực này đóng góp tới 45% trong tổng số 357 ngành hàng có lợi thế cạnh tranh của Đồng bằng sông Cửu Long.

Do đó, chiến lược phát triển vùng cần đặt doanh nghiệp tư nhân vào vị trí trung tâm. Đồng thời, cần tái định vị vai trò của dòng vốn FDI theo hướng tăng liên kết, lan tỏa giá trị thay vì dẫn dắt hoàn toàn như các vùng kinh tế khác. Nhà nước cần tập trung phát triển hạ tầng nền tảng gồm logistics lạnh, năng lượng, môi trường và chuyển giao công nghệ để hỗ trợ doanh nghiệp nội địa phát triển.

Theo nghiên cứu, Đồng bằng sông Cửu Long đang đối mặt nhiều điểm nghẽn nội tại. Từ năm 2023, vùng trở thành khu vực có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000, khu vực này chiếm 22% tổng số doanh nghiệp toàn quốc thì đến năm 2024 chỉ còn khoảng 7%.

Giai đoạn 2015 - 2025, Đồng bằng sông Cửu Long có tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Dù năm 2025 số doanh nghiệp thành lập mới tăng 30% và 4 tháng đầu năm 2026 có hơn 3.900 doanh nghiệp gia nhập thị trường, nhưng chất lượng doanh nghiệp vẫn là vấn đề đáng lo ngại.

Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh cho biết, số doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hiện chưa tới 5%, dù ngành này đóng góp hơn 30% GRDP toàn vùng. Trong khi đó, khu vực dịch vụ chiếm tới 68% số doanh nghiệp nhưng đóng góp chưa tới 40% GRDP.

Về quy mô, phần lớn doanh nghiệp đang mắc kẹt trong tình trạng “missing middle” - thiếu hụt doanh nghiệp quy mô vừa. Tính đến năm 2024, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 87,8% theo quy mô lao động nếu xét theo vốn, nhóm siêu nhỏ chiếm 42%, cao nhất cả nước.

Không chỉ thiếu doanh nghiệp đầu đàn, vùng còn gặp nhiều hạn chế về chất lượng lao động và năng suất. Tỷ lệ lao động qua đào tạo năm 2024 chỉ đạt 16,3%, thấp hơn nhiều so với mức 23,9% của Đông Nam Bộ. Năng suất lao động toàn vùng chỉ khoảng 133 triệu đồng/lao động/năm, riêng năng suất công nghiệp chỉ bằng một nửa mức trung bình cả nước.

Bên cạnh đó, tỷ lệ đầu tư trên GRDP giảm từ 40% xuống còn 27% trong giai đoạn 2015 - 2024. Thu hút FDI tiếp tục là khoảng trống lớn khi năm 2025 toàn vùng chỉ thu hút chưa đầy 1 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài. Mật độ FDI đến năm 2024 đạt 2,4 dự án trên 100.000 dân, chủ yếu là dự án thâm dụng lao động, giá trị gia tăng thấp.

Cải cách thể chế để mở đường cho doanh nghiệp lớn mạnh

Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng để giải phóng nguồn lực cho kinh tế tư nhân, điều quan trọng nhất là cải cách thể chế thực chất. Theo bà Lan, cơ quan quản lý cần từ bỏ tư duy điều hành chạy theo số lượng hoặc kích cầu ngắn hạn bằng bơm tiền.

Thay vào đó, chính sách cần tập trung nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng tăng trưởng và thiết kế môi trường kinh doanh minh bạch hơn. Qua đó, bà Lan đề xuất chuyển cơ chế ưu đãi sang hướng “tự động hóa”, giúp doanh nghiệp được thụ hưởng chính sách nếu đáp ứng đúng tiêu chí mà không phải trải qua quy trình “xin - cho” phức tạp.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Lê Tấn Cận nhận định các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo và phục vụ, lấy sự phát triển thực chất của doanh nghiệp làm thước đo điều hành, việc cải thiện môi trường đầu tư, đơn giản hóa thủ tục hành chính sẽ góp phần tạo nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số trong thời gian tới.

Với vai trò trung tâm vùng, ông Trương Cảnh Tuyên - Chủ tịch UBND TP. Cần Thơ khẳng định thành phố đang tập trung hoàn thiện hạ tầng kết nối để chuyển hóa lợi thế giao thông thành giá trị kinh tế thực tế cho doanh nghiệp; đồng thời đẩy mạnh cải cách PCI, giảm chi phí thời gian, chi phí phi chính thức và nâng cao tính minh bạch trong tiếp cận đất đai, quy hoạch.

Từ “vựa nông sản” của cả nước, Đồng bằng sông Cửu Long đang đứng trước yêu cầu chuyển mình mạnh mẽ để trở thành không gian tăng trưởng mới, nơi doanh nghiệp nội địa giữ vai trò dẫn dắt đổi mới sáng tạo, nâng tầm giá trị và tạo sức bật cho kinh tế vùng.