Tuyên Quang: Hiệu quả từ mô hình sản xuất chè hữu cơ vùng đồng bào dân tộc

Với lợi thế về khí hậu, đất đai màu mỡ, phù hợp với nhiều loại cây trồng và có khả năng hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung, những năm gần đây, Tuyên Quang đã chú trọng sản xuất chè theo hướng hữu cơ. Qua đó, vừa tăng thu nhập cho các hộ trồng chè, trong đó phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số, vừa tạo ra sản phẩm an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng, đảm bảo môi trường sinh thái…

Phụ nữ Dao đỏ thu hái chè Shan tuyết cổ thụ (Ảnh: T.H)

Với tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm xấp xỉ 50% tổng dân cư, những năm qua, huyện Sơn Dương đặc biệt chú trọng phát triển vùng nguyên liệu chè hữu cơ nhằm giúp đồng bào phát triển kinh tế, ổn định đời sống. Nắm bắt xu thế thị trường, ngay thời điểm đầu năm 2019, huyện Sơn Dương đã lựa chọn 3 ha chè từ 5 đến 7 tuổi của Hợp tác xã (HTX) Ngân Sơn Trung Long, xã Trung Yên để thực hiện mô hình sản xuất hữu cơ. Giống chè tham gia mô hình là chè trung du và chè lai NDP1. Các diện tích chè chăm sóc theo quy trình hữu cơ được tái thiết đất trong 2 năm sử dụng phân vi sinh, loại bỏ tồn dư phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật. Sau 2 năm triển khai thực hiện, hiện nay, các diện tích chè đã được cấp chứng chỉ sản xuất hữu cơ. Huyện Sơn Dương đang tiếp tục dành nhiều nguồn lực để nâng cao giá trị cây chè, ưu tiên xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm chủ lực như: Chè Tân Trào, chè Vĩnh Tân, chè Ngân Sơn…

Mô hình sản xuất chè hữu cơ tại xã Hợp Thành, huyện Sơn Dương

Tại huyện Na Hang, năm 2021, Viện Khoa học Kỹ thuật nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc phối hợp với Trung tâm Khuyến nông tỉnh đã triển khai thí điểm mô hình “Thâm canh chè theo hướng hữu cơ, liên kết theo chuỗi giá trị tại một số tỉnh phía Bắc” tại xã Hồng Thái. Theo đó, 35 hộ đồng bào dân tộc Mông ở thôn Khuổi Phầy, xã Hồng Thái thực hiện mô hình trên diện tích hơn 8 ha. Tham gia mô hình, các hộ dân được hỗ trợ phân bón hữu cơ, thuốc bảo vệ thực vật sinh học, tập huấn kỹ thuật chăm sóc chè và hỗ trợ đánh giá cấp chứng chỉ xác nhận vùng sản xuất đang trong quá trình chuyển đổi sang sản xuất hữu cơ. Từ đó, làm tiền đề cấp chứng nhận sản xuất chè hữu cơ theo tiêu chuẩn Việt Nam.

Sau hơn 2 năm triển khai mô hình sản xuất chè hữu cơ, cây chè sinh trưởng tốt, năng suất và chất lượng ổn định. Hiện nay, năng suất chè búp tươi bình quân của các thành viên trong tổ hợp tác đạt 5,5 tấn/ha/năm, sản lượng đạt khoảng 44 tấn. Điều đáng mừng là giá bán chè búp tươi hữu cơ luôn cao hơn từ 40 - 50% so với chè truyền thống. Toàn bộ nguyên liệu chè búp tươi của các hộ tham gia mô hình được Công ty cổ phần Chè Kia Tăng thu mua với giá ổn định lâu dài.

Quảng bá sản phẩm chè đặc sản tại Hội chợ thương mại - du lịch Tuyên Quang năm 2022

Trên đỉnh núi Kia Tăng huyện Na Hang chủ yếu là đồng bào dân tộc Mông, Dao sinh sống. Nơi đây chính là vùng chè nguyên liệu của Công ty cổ phần Chè Kia Tăng, thông qua HTX chè Sơn Trà để thu mua nguyên liệu. Ưu điểm lớn nhất của những rừng chè nơi đây là từ trước đến nay bà con hoàn toàn trồng tự nhiên nên khi làm các thủ tục công nhận hữu cơ rất thuận tiện. Tuy nhiên, đây cũng là hạn chế bởi đồng bào chưa biết cách canh tác, chăm sóc, thu hoạch đảm bảo năng suất cao. Từ khi liên kết với Công ty cổ phần chè Kia Tăng, bà con được hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, thu hái nên những khó khăn dần được tháo gỡ. Những cố gắng, nỗ lực của đồng bào dân tộc nơi đây đã được đền đáp xứng đáng khi có tới 21 ha chè Shan tuyết ở xã Hồng Thái được công nhận đạt chuẩn hữu cơ và là niềm tự hào của nông nghiệp sạch Tuyên Quang. Sản phẩm chè Shan tuyết Na Hang đã được cấp nhãn hiệu hàng hóa, tem truy xuất nguồn gốc xuất xứ, được thị trường trong và ngoài tỉnh ưa chuộng.

Đồng bào dân tộc thực hiện các công đoạn chế biến chè tại Festival chè Shan tuyết 2023

Không chỉ có 3 mô hình HTX kể trên, hiện nay, nhiều HTX trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang lựa chọn sản xuất theo hướng hữu cơ nhằm giải quyết bài toán nâng cao giá trị sản phẩm đi đôi với bảo vệ môi trường như: HTX chè hữu cơ Ngân Sơn (xã Trung Long), HTX chè hữu cơ Sơn Trà (xã Hồng Thái); HTX chè Pà Thẻn (Chiêm Hóa)...

Tính ưu việt của sản xuất chè theo quy trình hữu cơ là tạo ra sản phẩm sạch, đảm bảo chất lượng, an toàn cho sức khỏe của người sản xuất, người tiêu dùng và bảo vệ môi trường. Vì vậy, những diện tích chè chăm sóc theo quy trình hữu cơ, dù năng suất giảm 30% so với chăm sóc chè theo tiêu chuẩn VietGAP nhưng chất lượng được đảm bảo hơn và giá bán cao gần gấp đôi. Sự khác biệt rõ nhất giữa sản xuất hữu cơ với sản xuất an toàn hay sản xuất thông thường là ở quy trình sản xuất: Sản xuất hữu cơ tuyệt đối không sử dụng thuốc trừ sâu, phân hóa học, thuốc kích thích, thuốc diệt cỏ. Trong khi đó, sản xuất theo phương pháp an toàn vẫn sử dụng một số lượng nhất định thuốc trừ sâu và phân bón hóa học. Chính vì vậy, nếu so về chất lượng và lợi ích môi trường, sản xuất hữu cơ vẫn bảo đảm bền vững hơn.