Xây chuỗi cung ứng nội khối, gia tăng giá trị từ CPTPP

Bài toán kết nối nguồn cung

Theo ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), năm 2025, tổng kim ngạch nhập khẩu của các thành viên Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương CPTPP, không tính Việt Nam, đạt khoảng 4.250 tỷ USD. Trong khi đó, xuất khẩu của Việt Nam sang các thị trường này đạt hơn 70 tỷ USD, chiếm hơn 1% tổng kim ngạch nhập khẩu của khối. Tỷ lệ sử dụng chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O) ưu đãi chưa đến 10%, cho thấy dư địa khai thác hiệp định còn lớn.

Cũng theo ông Ngô Chung Khanh, doanh nghiệp cần xác định đúng những rào cản đang gặp phải. Với dệt may, quy tắc xuất xứ từ ba công đoạn trở đi là một trong những vướng mắc đáng chú ý. Các ngành hàng khác nhìn chung không gặp trở ngại đặc thù tương tự. Bên cạnh đó, yêu cầu về lao động, môi trường cũng khác nhau giữa các thị trường thành viên, đòi hỏi doanh nghiệp tìm hiểu cụ thể quy định tại thị trường mục tiêu.

Điểm quan trọng là không nên chỉ xem CPTPP như thị trường tiêu thụ, mà cần khai thác cả vai trò cung ứng nguyên liệu, phụ liệu và các đầu vào phục vụ sản xuất. Việc kết nối với nhà cung cấp trong khối giúp doanh nghiệp chủ động hơn về nguồn hàng, đồng thời tạo điều kiện đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế quan.

Đây cũng là một trong những định hướng Việt Nam thúc đẩy trong năm đảm nhiệm vai trò Chủ tịch CPTPP. Năm 2026, Việt Nam phối hợp với Canada đồng chủ trì đối thoại giữa CPTPP và Liên minh châu Âu (EU), hướng tới cụ thể hóa các hoạt động hợp tác, trong đó có kết nối chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh EU muốn đa dạng hóa nguồn cung, còn CPTPP có nhu cầu mở rộng liên kết với thị trường châu Âu, doanh nghiệp Việt có thêm cơ hội tìm kiếm đối tác và giảm phụ thuộc vào một số nguồn cung truyền thống.

Việc đưa doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào các hoạt động kết nối cũng được chú trọng. Tại Hội nghị quan chức cấp cao CPTPP lần thứ ba năm 2026 ở TP.Hồ Chí Minh, Việt Nam tổ chức diễn đàn doanh nghiệp và kết nối các doanh nghiệp trong khối. Hoạt động này không chỉ hướng đến tìm kiếm người mua mà còn giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận các đối tác cung ứng nguyên liệu, phụ liệu.

Theo Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, kết nối từ khâu đầu vào là bước quan trọng để doanh nghiệp chuyển từ giao dịch xuất nhập khẩu sang hợp tác trong chuỗi giá trị. Khi các mối liên kết được thiết lập, doanh nghiệp có thể tổ chức sản xuất phù hợp hơn với quy tắc xuất xứ, tận dụng ưu đãi thuế quan và nâng cao tính chủ động trong kinh doanh.

Thiết kế chuỗi cung ứng từ quy tắc xuất xứ

Cùng đó, doanh nghiệp cần thay đổi cách tiếp cận quy tắc xuất xứ. Thay vì nhập nguyên liệu, sản xuất, xuất khẩu rồi mới kiểm tra điều kiện hưởng ưu đãi, cần xác định trước yêu cầu của thị trường mục tiêu để lựa chọn nguồn cung và tổ chức sản xuất phù hợp.

Chẳng hạn, khi xuất khẩu sang thị trường CPTPP, doanh nghiệp có thể rà soát khả năng sử dụng nguyên liệu từ Nhật Bản, Australia, New Zealand hoặc Malaysia. Quyết định lựa chọn nhà cung cấp cần gắn với quy tắc xuất xứ của sản phẩm cuối cùng, chứ không chỉ dựa trên giá cả hay nhu cầu trước mắt. Khi nguyên liệu, công đoạn sản xuất và thị trường được tính toán đồng bộ, quy tắc xuất xứ sẽ trở thành cơ sở thiết kế chuỗi cung ứng thay vì thủ tục kiểm tra ở khâu cuối.

Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động xúc tiến thương mại. Các cơ quan thương vụ cần tìm kiếm không chỉ người mua, mà cả nhà cung cấp, nhà giao dịch và đối tác có khả năng cung ứng nguyên liệu, phụ liệu. Với những ngành như dệt may, da giày, việc xác định các mắt xích còn thiếu và kết nối đúng đối tác có thể giúp doanh nghiệp cải thiện khả năng đáp ứng xuất xứ, thay vì chỉ tập trung đẩy mạnh xuất khẩu thành phẩm.

Bên cạnh khả năng tận dụng ưu đãi, doanh nghiệp cần xây dựng chuỗi cung ứng có sức chống chịu trước biến động. Ông Ngô Chung Khanh cho rằng, việc lập bản đồ chuỗi cung ứng, xác định nhà cung cấp chính, nguồn thay thế và các mắt xích phía sau là cần thiết để nhận diện nguy cơ gián đoạn. Đa dạng hóa nguồn cung không chỉ là tìm thêm đối tác, mà còn phải bảo đảm khả năng kiểm soát thông tin, đánh giá rủi ro và duy trì hoạt động sản xuất khi một nguồn hàng gặp sự cố.

Yêu cầu này ngày càng quan trọng khi các thị trường chú trọng tính minh bạch của chuỗi cung ứng, từ nguồn gốc nguyên liệu đến việc tuân thủ quy định về lao động và môi trường. Doanh nghiệp không chỉ cần có nguồn cung phù hợp về giá và xuất xứ, mà còn phải có khả năng chứng minh mức độ tuân thủ của các đối tác. Đây là điều kiện để hạn chế rủi ro khi tiếp cận các thị trường có tiêu chuẩn cao.

Phạm vi tìm kiếm đối tác cũng không nên giới hạn trong CPTPP. Doanh nghiệp cần xem xét khả năng kết nối với các khuôn khổ thương mại khác như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU, Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – Vương Quốc Anh và Bắc Ireland và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực để mở rộng lựa chọn về nguồn cung, thị trường và đối tác sản xuất. Khi CPTPP tiếp tục thúc đẩy mở rộng thành viên, mạng lưới liên kết nguyên liệu, sản xuất và tiêu thụ cũng có thể được mở rộng theo.

Từ đó, ông Ngô Chung Khanh nhấn mạnh định hướng chuyển từ tư duy chỉ tập trung vào “Made in Vietnam” sang “Made in CPTPP”. Đây không phải là giảm vai trò của sản xuất trong nước, mà là chủ động kết hợp năng lực của doanh nghiệp Việt với nguồn nguyên liệu và thế mạnh của các đối tác trong khối.

Về bản chất, tận dụng CPTPP không chỉ là bán được nhiều hàng hơn nhờ thuế suất ưu đãi, mà còn là tổ chức lại chuỗi cung ứng để tạo ra giá trị cao hơn. Khi doanh nghiệp chủ động lựa chọn nguồn nguyên liệu, đáp ứng quy tắc xuất xứ, kiểm soát rủi ro và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất khu vực, hiệp định sẽ trở thành công cụ phát triển dài hạn thay vì chỉ mang lại lợi ích từ từng đơn hàng xuất khẩu.

Xây dựng chuỗi cung ứng trong nội khối CPTPP không chỉ giúp Việt Nam tối ưu hóa những ưu đãi của hiệp định mà còn giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực sản xuất và bước ra khỏi biên giới nội khối, gia tăng cơ hội thị trường.