Thị trường lớn, nhưng dư địa tăng trưởng mang tính chọn lọc
Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), Anh là một trong những thị trường nhập khẩu thủy sản lớn của châu Âu. Mặc dù có thế mạnh về cá hồi nuôi, cá biển khai thác và một số loài nhuyễn thể, nguồn cung trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu tiêu dùng, đặc biệt đối với tôm nước ấm, cá ngừ, cá thịt trắng nuôi và các sản phẩm chế biến.
Theo Seafish, tổng giá trị thương mại thủy sản của Anh năm 2025 đạt 6,09 tỷ bảng, tăng 4,5% so với năm 2024. Trong đó, nhập khẩu đạt 4,07 tỷ bảng, tăng 6,1% về giá trị nhưng chỉ tăng 1,3% về khối lượng; xuất khẩu đạt 2,01 tỷ bảng, tăng 1,3% về giá trị nhưng giảm 2% về lượng.
Những con số này cho thấy nhu cầu nhập khẩu của Anh vẫn tăng, song chưa phản ánh sự mở rộng mạnh về tiêu dùng. Một phần mức tăng kim ngạch đến từ giá nhập khẩu và sự thay đổi cơ cấu sản phẩm.
Với UKVFTA và CPTPP cùng có hiệu lực, thủy sản Việt Nam có thêm lựa chọn để tiếp cận thị trường Anh.
Trong năm 2025, nguồn cung cá hồi, tôm và cá thịt trắng nuôi từ Na Uy, Scotland, Ecuador, Việt Nam và Trung Quốc tăng. Ngược lại, nguồn cung một số loài khai thác truyền thống như cod, haddock và cá thu Đại Tây Dương giảm, gây áp lực lên giá và mở thêm cơ hội cho các sản phẩm thay thế.
Cùng với đó, thị trường Anh đang ghi nhận xu hướng tiêu dùng tại nhà rõ hơn. Người mua ưu tiên sản phẩm tiện lợi, dễ chế biến, chia khẩu phần hợp lý và có mức giá phù hợp. Tuy nhiên, sức mua vẫn chịu áp lực khi lạm phát tháng 8/2026 ở mức 3,1%; chi phí nhà ở, điện và năng lượng tiếp tục tăng.
Trong bối cảnh đó, dư địa đối với thủy sản Việt Nam tại Anh không nằm ở tăng trưởng nóng về sản lượng, mà chủ yếu ở khả năng giành thêm thị phần trong những phân khúc phù hợp.
Theo số liệu của VASEP, 8 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Anh đạt gần 233,7 triệu USD, tăng 5,25% so với cùng kỳ năm 2025.
Xuất khẩu tôm chân trắng tiếp tục là mặt hàng có kim ngạch lớn nhất, đạt gần 136,7 triệu USD, tăng 1,5%. Cá tra đạt gần 49,9 triệu USD, tăng 21,6%; tôm sú đạt 6,7 triệu USD, tăng hơn 54%; cá ngừ đạt 6,7 triệu USD, tăng 11,6%. Trong khi đó, một số nhóm cá biển và cá tuyết giảm.
Tôm và cá tra hiện chiếm gần 90% kim ngạch thủy sản Việt Nam xuất khẩu sang Anh. Điều này cho thấy hai mặt hàng chủ lực vẫn giữ vị trí quan trọng, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu đa dạng hóa sản phẩm để giảm phụ thuộc.
Tôm vẫn là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang thị trường Anh.
Trong đó, cá tra đang có triển vọng tích cực hơn khi nguồn cung hạn chế và giá cao của cod, haddock cùng một số loại cá thịt trắng khai thác thúc đẩy nhà nhập khẩu tìm kiếm sản phẩm thay thế có giá hợp lý và nguồn cung ổn định.
Để tận dụng cơ hội, cá tra Việt Nam cần vượt khỏi hình ảnh một sản phẩm thay thế giá thấp, hướng tới các dòng phi lê chia khẩu phần, cá tẩm bột, tẩm gia vị, sản phẩm chế biến sẵn và sản phẩm phục vụ dịch vụ ăn uống. Việc nâng chất lượng, cải thiện bao bì và tăng khả năng truy xuất nguồn gốc cũng sẽ giúp cá tra tiếp cận tốt hơn hệ thống bán lẻ Anh.
Hai FTA mở thêm lựa chọn, cạnh tranh với tôm ngày càng lớn
Việt Nam hiện có hai hiệp định thương mại tự do với Anh là Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA) và Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).
UKVFTA có hiệu lực từ ngày 1/1/2021, duy trì nền tảng thương mại ưu đãi giữa Việt Nam và Anh sau khi Anh rời Liên minh châu Âu. Đối với thủy sản, hiệp định giúp giảm hoặc xóa bỏ thuế nhập khẩu cho nhiều dòng sản phẩm, qua đó hỗ trợ khả năng cạnh tranh của tôm, cá tra, cá ngừ và một số sản phẩm chế biến.
CPTPP có hiệu lực giữa Anh và Việt Nam từ ngày 15/12/2024. Đến ngày 1/9/2026, hiệp định đã có hiệu lực giữa Anh và toàn bộ 11 thành viên còn lại, qua đó mở rộng thêm không gian thương mại và chuỗi cung ứng trong khối.
Tuy nhiên, việc cùng lúc có hai FTA không đồng nghĩa doanh nghiệp được cộng gộp hai mức ưu đãi. Với mỗi lô hàng, doanh nghiệp phải lựa chọn áp dụng UKVFTA hoặc CPTPP trên cơ sở so sánh thuế suất, lộ trình cắt giảm, hạn ngạch nếu có, quy tắc xuất xứ và yêu cầu chứng từ.
Với những sản phẩm đã được hưởng thuế suất 0% theo UKVFTA, CPTPP có thể không tạo thêm lợi ích trực tiếp về thuế. Giá trị bổ sung của CPTPP nằm ở việc doanh nghiệp có thêm lựa chọn về quy tắc xuất xứ và tổ chức chuỗi cung ứng giữa các thành viên, nếu sản phẩm và nguyên liệu đáp ứng đúng điều kiện.
Do đó, lợi thế từ “hai FTA” cần được hiểu là có thêm phương án để doanh nghiệp tối ưu tiếp cận thị trường, thay vì tự động được hưởng ưu đãi gấp đôi.
Đối với tôm, Anh gần như phụ thuộc vào nhập khẩu đối với nhóm tôm nước ấm. Đây là dư địa đáng chú ý cho Việt Nam, đặc biệt với các dòng tôm bóc vỏ, tôm hấp chín, tôm tẩm gia vị, sản phẩm ăn liền và hàng đóng gói theo nhãn riêng.
Tuy nhiên, mức tăng chỉ 1,5% của tôm chân trắng Việt Nam trong 8 tháng đầu năm cho thấy việc mở rộng thị phần không dễ dàng. Ecuador đang gia tăng nguồn cung nhờ lợi thế về quy mô và giá thành. Ấn Độ cũng có thêm lợi thế sau khi FTA Anh - Ấn Độ có hiệu lực từ ngày 15/7/2026, mở rộng khả năng tiếp cận ưu đãi cho hàng hóa Ấn Độ, trong đó có nhiều sản phẩm thủy sản.
Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn, tôm Việt Nam khó duy trì lợi thế nếu chỉ dựa vào sản phẩm nguyên liệu và giá bán. Dư địa phù hợp hơn nằm ở sản phẩm chế biến sâu, khả năng đáp ứng đơn hàng linh hoạt, chất lượng ổn định và đáp ứng các yêu cầu riêng của hệ thống bán lẻ.
Với tôm sú, cơ hội nằm ở phân khúc cao cấp nhưng cần gắn với các tiêu chí rõ ràng về chất lượng, phương thức nuôi, môi trường và trách nhiệm xã hội.
Từ ưu đãi thuế quan đến năng lực đáp ứng thị trường
Thuế quan thuận lợi chỉ là một phần trong điều kiện tiếp cận thị trường Anh. Doanh nghiệp còn phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc và khai thác hợp pháp.
Đối với hàng nhập khẩu vào Anh, Scotland và xứ Wales, nhà nhập khẩu phải thực hiện khai báo trước trên hệ thống IPAFFS đối với các lô hàng thuộc diện kiểm soát. Tùy theo loài, dạng sản phẩm và mức độ rủi ro, lô hàng có thể phải kèm chứng thư sức khỏe và được kiểm tra tại Border Control Post.
Với thủy sản có nguồn gốc khai thác, hồ sơ IUU như giấy chứng nhận khai thác, xác nhận chế biến và các chứng từ liên quan phải đầy đủ, thống nhất. Doanh nghiệp cũng cần lưu ý chế độ quản lý đối với Great Britain và Bắc Ireland không hoàn toàn giống nhau.
Không chỉ đáp ứng yêu cầu của cơ quan quản lý, doanh nghiệp muốn đưa hàng vào hệ thống bán lẻ Anh còn phải quan tâm đến những tiêu chuẩn cao hơn về chứng nhận bền vững, lao động, trách nhiệm xã hội, phát thải, bao bì và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất đối với bao bì (pEPR) cũng đã bắt đầu làm phát sinh chi phí. Mặc dù nghĩa vụ trực tiếp chủ yếu thuộc về doanh nghiệp chịu trách nhiệm tại Anh, nhà nhập khẩu có thể yêu cầu nhà cung cấp Việt Nam cung cấp chi tiết về vật liệu, trọng lượng và khả năng tái chế của bao bì.
Trong bối cảnh các đối thủ của Việt Nam cũng ngày càng được hưởng ưu đãi từ những FTA riêng với Anh, thuế suất không còn là yếu tố tạo khác biệt duy nhất. Khả năng cạnh tranh sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào sản phẩm, giá thành và năng lực tuân thủ.
Theo đó, doanh nghiệp cần lựa chọn FTA phù hợp theo từng mã sản phẩm thay vì mặc định sử dụng một hiệp định cho tất cả các lô hàng; tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu, đóng gói theo khẩu phần và phù hợp với xu hướng tiêu dùng tại nhà; phát triển cá tra theo hướng sản phẩm cá thịt trắng ổn định, tiện lợi và có chất lượng thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.
Với tôm, lợi thế cần được chuyển dần từ nguyên liệu sang năng lực chế biến, kiểm soát chất lượng, giao hàng và đáp ứng các đơn hàng riêng. Đồng thời, doanh nghiệp cần đầu tư cho truy xuất nguồn gốc, chứng nhận môi trường - xã hội, dữ liệu bao bì và hồ sơ khai thác hợp pháp; mở rộng thêm cá ngừ, nhuyễn thể, mực, bạch tuộc và các sản phẩm phối chế để giảm phụ thuộc vào tôm và cá tra.
Thị trường Anh vẫn còn dư địa đối với thủy sản Việt Nam, nhưng đây là cơ hội có điều kiện và mang tính chọn lọc. UKVFTA và CPTPP giúp doanh nghiệp có thêm công cụ tiếp cận thị trường; còn khả năng chuyển ưu đãi thành đơn hàng và giá trị gia tăng sẽ phụ thuộc vào chất lượng sản phẩm, giá thành, năng lực tuân thủ và mức độ gắn kết với các nhà nhập khẩu, hệ thống bán lẻ Anh.
