Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy doanh nghiệp tham gia thị trường carbon

Hoàn thiện nền tảng pháp lý cho thị trường carbon

Phát biểu tại Khóa đào tạo trong khuôn khổ dự án hỗ trợ kỹ thuật “Nâng cao năng lực cho Bộ Tài chính trong nghiên cứu mô hình và chuẩn bị vận hành thử nghiệm sàn giao dịch tín chỉ carbon tại Việt Nam” ngày 13/4, ông Đỗ Thanh Lâm, đại diện Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính) khẳng định, khung pháp lý cho thị trường carbon tại Việt Nam đã và đang được hình thành trên ba trụ cột chính. Qua đó, tạo nền tảng quan trọng cho việc triển khai trong thời gian tới.

Ba trụ cột này bao gồm: chủ trương của Đảng, các văn bản chỉ đạo, điều hành của Chính phủ và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật. Theo ông Đỗ Thanh Lâm, đây là cấu trúc nền tảng, bảo đảm tính đồng bộ từ định hướng chính trị đến tổ chức thực thi.

Bên cạnh đó, Quyết định số 232/QĐ-TTg của Chính phủ ban hành đầu năm 2025 được xác định là văn bản mang tính định hướng then chốt. Văn bản này đã đề cập toàn diện đến mục tiêu, cấu trúc thị trường cũng như vai trò của các cơ quan liên quan trong phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. 

Về hệ thống pháp luật, Luật Bảo vệ môi trường đã lần đầu tiên xác lập thị trường carbon là một công cụ kinh tế trong quản lý môi trường. Cụ thể, luật quy định về khái niệm, cơ chế vận hành thị trường, đồng thời phân công rõ trách nhiệm giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Trong đó, Bộ Tài chính được giao chủ trì phát triển thị trường carbon trong nước, còn Bộ Tài nguyên và Môi trường chịu trách nhiệm tổ chức vận hành.

Trên cơ sở đó, ba văn bản được coi là “xương sống” của thị trường hiện nay gồm: Nghị định số 06/2022/NĐ-CP về giảm phát thải khí nhà kính, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon do Bộ Tài chính chủ trì xây dựng và Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT hướng dẫn về hệ thống đăng ký quốc gia. Các văn bản này đã bước đầu thiết lập hành lang pháp lý tương đối đầy đủ, quy định cụ thể từ cơ chế đo đạc, báo cáo, thẩm định đến vận hành hệ thống giao dịch và quản lý hạn ngạch phát thải.

Nghị định số 112/2026/NĐ-CP liên quan đến trao đổi tín chỉ carbon quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc phân định ranh giới giữa thị trường trong nước và quốc tế, qua đó tránh chồng chéo và hạn chế rủi ro trong quá trình triển khai.

Trên cơ sở các căn cứ pháp lý nêu trên, Nghị định số 29 đã được ban hành nhằm cụ thể hóa việc tổ chức và vận hành sàn giao dịch carbon. Mục tiêu của nghị định là thiết lập cơ chế để doanh nghiệp có thể trao đổi hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, qua đó tạo động lực tài chính cho các hoạt động giảm phát thải, góp phần thực hiện các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu.

Một trong những quan điểm quan trọng trong quá trình xây dựng nghị định, theo ông Đỗ Thanh Lâm, là tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán. Việc gắn sàn giao dịch carbon với hệ thống này không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian triển khai mà còn tận dụng được kinh nghiệm vận hành thị trường đã tích lũy hơn 20 năm, qua đó bảo đảm tính minh bạch, an toàn và hiệu quả.

Nghị định cũng quy định rõ các nguyên tắc hoạt động của thị trường, bảo đảm công khai, minh bạch, công bằng; đồng thời xác lập trách nhiệm và cơ chế xử lý vi phạm đối với các chủ thể tham gia. Đây được xem là bước đi quan trọng, góp phần hình thành nền tảng pháp lý vững chắc, tạo tiền đề để thị trường carbon vận hành ổn định và phát triển trong thời gian tới.

Cơ hội cho doanh nghiệp

Cùng với việc từng bước hoàn thiện khung pháp lý, lộ trình triển khai thị trường carbon tại Việt Nam cũng đang được xây dựng theo hướng rõ ràng, có phân kỳ cụ thể. Chia sẻ tại khóa đào tạo, bà Đặng Hồng Hạnh, Giám đốc điều hành Công ty VNEEC cho biết, việc phát triển thị trường sẽ được triển khai theo từng giai đoạn, vừa làm vừa hoàn thiện.

Theo đó, trước năm 2026, trọng tâm là xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp lý cũng như hạ tầng kỹ thuật phục vụ vận hành thị trường. Từ năm 2026, thị trường dự kiến bắt đầu thí điểm từ quý II, đồng thời tiếp tục rà soát, điều chỉnh và hoàn thiện cơ chế, chính sách. Đến giai đoạn sau năm 2029, thị trường sẽ chính thức vận hành và từng bước mở rộng phạm vi đối tượng tham gia.

Trong giai đoạn đầu, phạm vi áp dụng sẽ tập trung vào các ngành có mức phát thải lớn như nhiệt điện, xi măng và sắt thép, với khoảng 110 doanh nghiệp đã được phân bổ hạn ngạch phát thải. Đây là nhóm đối tượng trọng tâm, cần chủ động nắm bắt thông tin, rà soát lượng hạn ngạch được cấp, từ đó xây dựng chiến lược tham gia thị trường một cách hiệu quả và phù hợp.

Làm rõ bản chất của thị trường carbon, bà Đặng Hồng Hạnh nhấn mạnh, đây là cơ chế cho phép mua bán, trao đổi quyền phát thải khí nhà kính và kết quả giảm phát thải, với mục tiêu cốt lõi là đạt được mức giảm phát thải với chi phí tối ưu cho doanh nghiệp và toàn xã hội. Nếu chỉ áp dụng các biện pháp hành chính như áp trần phát thải mà không cho phép giao dịch, việc thực hiện mục tiêu sẽ kém hiệu quả hơn về chi phí.

Hiện nay, thị trường carbon được phân thành 4 loại hình, bao gồm: thị trường quốc tế trong khuôn khổ hợp tác toàn cầu, thị trường quốc tế tự nguyện, thị trường tuân thủ quốc gia và thị trường tự nguyện trong nước. Trong đó, theo bà Đặng Hồng Hạnh, trọng tâm của Việt Nam là thị trường tuân thủ quốc gia, đóng vai trò nền tảng cho việc phân bổ và giao dịch hạn ngạch phát thải.

Đối với các doanh nghiệp có chiến lược trung hòa carbon hoặc hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0”, thị trường tự nguyện được xem là công cụ quan trọng để thực hiện các cam kết. Các giao dịch tín chỉ carbon trong trường hợp này mang tính tự nguyện và chủ yếu diễn ra ngoài hệ thống bắt buộc.

Trong hệ thống thị trường, hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Hạn ngạch phát thải là quyền phát thải do cơ quan nhà nước phân bổ cho doanh nghiệp, tương ứng với 1 tấn CO2 và chỉ được giao dịch trên sàn giao dịch carbon trong nước. Trong khi đó, tín chỉ carbon được tạo ra từ các dự án giảm phát thải ngoài phạm vi hệ thống bắt buộc và có thể giao dịch trên thị trường tự nguyện, cả trong nước và quốc tế.

Một điểm đáng lưu ý, theo bà Đặng Hồng Hạnh, là chỉ một phần tín chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn nhất định mới được phép sử dụng để bù trừ trong hệ thống giao dịch hạn ngạch phát thải (ETS). Quy định này nhằm bảo đảm tính minh bạch, hạn chế rủi ro và nâng cao hiệu quả vận hành của thị trường.

Hệ thống ETS tại Việt Nam được thiết kế theo nguyên tắc “trần và giao dịch”, tức là Nhà nước quy định tổng mức phát thải tối đa và cho phép doanh nghiệp giao dịch hạn ngạch. Thông qua cơ chế cung - cầu, thị trường sẽ hình thành giá carbon, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp chủ động tối ưu hóa chi phí giảm phát thải.

Bên cạnh cơ chế thị trường, các công cụ quản lý phát thải khác cũng được triển khai song song, bao gồm kiểm kê, báo cáo phát thải và các chính sách hỗ trợ về công nghệ, tài chính. Những công cụ này đóng vai trò bổ trợ quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả tổng thể của hệ thống.

Trong bối cảnh quốc tế đang gia tăng các yêu cầu về giảm phát thải, đặc biệt là các cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, việc xây dựng và vận hành thị trường carbon trong nước được xem là bước đi mang tính chiến lược. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp Việt Nam chủ động định giá phát thải, mà còn giảm thiểu rủi ro, chi phí khi tham gia vào thị trường toàn cầu.

Trong giai đoạn thí điểm, một số loại phí dự kiến sẽ được miễn hoặc giảm nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường. Đây được đánh giá là giải pháp cần thiết để tạo lực đẩy ban đầu, góp phần hình thành thị trường carbon và bảo đảm quá trình vận hành diễn ra ổn định, hiệu quả.