Trong bối cảnh tốc độ tăng trưởng của thương mại điện tử trong nước đã vượt 30% chỉ trong 9 tháng đầu năm, việc xây dựng hành lang pháp lý phù hợp cho môi trường kinh doanh số đang là yêu cầu cấp bách. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay của quá trình soạn thảo không chỉ là tăng cường quản lý nhà nước, chống gian lận thương mại, mà còn là làm thế nào để giảm gánh nặng chi phí tuân thủ, đặc biệt với các doanh nghiệp thương mại điện tử vừa và nhỏ - những chủ thể đang chiếm tỷ lệ lớn trong hệ sinh thái số.
Chị Nguyễn Thị Thu Hà, chủ 1 gian hàng thủ công mỹ nghệ trên sàn thương mại điện tử chia sẻ: “Chúng tôi ủng hộ việc có tiêu chí lượng hóa rõ ràng, ví dụ như xác định thế nào là nền tảng lớn hay vừa, để doanh nghiệp nhỏ như chúng tôi biết mình đang ở đâu và phải tuân thủ những quy định gì. Trước đây, nhiều quy định còn chung chung khiến người bán nhỏ rất lo lắng vì không biết liệu mình có bị áp dụng như các doanh nghiệp lớn hay không”.
Thực tế, nhiều khái niệm mới trong Dự thảo như “nền tảng số lớn” vẫn chưa có tiêu chí cụ thể để áp dụng trong thực tế. Tại phiên họp Tổ soạn thảo Dự thảo Luật Thương mại điện tử ngày 7/10, đại diện Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng việc lượng hóa là cần thiết để bảo đảm tính minh bạch, khả thi và tránh tình trạng tùy tiện khi áp dụng. Cơ quan này kiến nghị nên tham chiếu các quy định đã có trong các văn bản khác như Luật Giao dịch điện tử hay Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, chẳng hạn lấy ngưỡng người dùng khoảng 3 triệu làm mốc nhận diện “nền tảng số lớn”. Khi có tiêu chí rõ ràng, công tác thanh tra, giám sát và thực thi trách nhiệm của chủ nền tảng mới có cơ sở cụ thể.
Cùng với việc lượng hóa, yêu cầu phân loại cũng được xem là chìa khóa để dung hòa giữa quản lý nhà nước và khả năng thực thi của doanh nghiệp. Việc phân loại giúp xác định chính xác nhóm đối tượng, quy mô hoạt động và mức độ rủi ro, từ đó xây dựng quy trình quản lý phù hợp thay vì áp dụng một khung cứng cho tất cả. Chẳng hạn, với các nhóm đối tượng yếu thế như hợp tác xã, người dân tộc thiểu số hay vùng miền núi, hải đảo, vốn có năng lực hạn chế trong tiếp cận thương mại điện tử, chính sách hỗ trợ phải được cụ thể hóa bằng các chương trình hạ tầng số, đào tạo kỹ năng bán hàng trực tuyến và kết nối tiêu thụ sản phẩm.
Song song với việc tinh gọn thủ tục, Dự thảo cũng khuyến khích xã hội hóa các nguồn lực hỗ trợ thương mại điện tử, coi đây vừa là nghĩa vụ vừa là cơ hội marketing giúp doanh nghiệp bảo vệ thương hiệu. Ngoài ra, các chính sách ưu đãi về thuế cũng được khuyến nghị nên lồng ghép vào hệ thống pháp luật hiện hành như Luật Thuế Giá trị gia tăng và Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp để tạo động lực phát triển tự nhiên, tránh phát sinh cơ chế đặc thù khó duy trì.
Giảm gánh nặng cho nhà bán hàng thương mại điện tử bằng 'lượng hóa'. Ảnh minh họa
Đáng chú ý, việc định danh người bán thông qua mã VID được xem là bước tiến lớn trong quản lý chống gian lận. Cơ chế này cho phép truy vết luồng hàng hóa, xác thực danh tính người bán, giúp kiểm soát hiệu quả hàng giả, hàng nhái và hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nhờ áp dụng biện pháp kỹ thuật, trong thời gian qua, Bộ Công Thương đã xử lý và gỡ bỏ hơn 44.100 sản phẩm vi phạm cùng 12.000 gian hàng có dấu hiệu gian lận. Việc phân loại dữ liệu và định danh điện tử cho thấy cách tiếp cận mới: quản lý bằng dữ liệu thay vì bằng hồ sơ giấy, vừa hiệu quả cho Nhà nước, vừa giảm đáng kể gánh nặng khai báo cho doanh nghiệp.
Một trong những nội dung được thảo luận sâu tại phiên họp là yêu cầu kéo dài thời hạn lưu trữ dữ liệu tối thiểu từ 24 tháng trở lên, thay vì 12 tháng như dự thảo ban đầu. Đây là quy định được cơ quan thuế và an ninh mạng đề xuất, nhằm phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra và quản lý thuế trong lĩnh vực thương mại điện tử, vốn đang phát triển nhanh nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro về thất thu và gian lận.
Tại phiên họp Tổ soạn thảo, đại diện Cục Thuế (Bộ Tài chính) cho biết, việc lưu trữ dài hạn là cần thiết để đồng bộ với Nghị định 53/2022/NĐ-CP hướng dẫn Luật An ninh mạng, đồng thời bảo đảm khả năng đối chiếu, truy thu và xử lý vi phạm trong các giao dịch trực tuyến, đặc biệt là hoạt động bán hàng qua livestream, lĩnh vực đang tăng trưởng mạnh nhưng thiếu minh bạch về chứng từ. Trong năm qua, nguồn thu thuế từ thương mại điện tử đã tăng 50 - 60% so với năm trước, một phần nhờ việc truy thu từ các năm cũ. Kết quả này cho thấy nhu cầu quản lý dữ liệu lịch sử là rất lớn để duy trì công bằng thuế và bảo đảm tính minh bạch của thị trường.
Đại diện Bộ Khoa học và Công nghệ kiến nghị mở rộng phạm vi khái niệm “dữ liệu hợp đồng điện tử” để bao gồm cả các chứng từ, chứng thư, dữ liệu phát sinh trong suốt quá trình trước và sau ký kết, nhằm bảo đảm tính toàn vẹn pháp lý và giá trị chứng cứ. Tuy nhiên, yêu cầu lưu trữ kéo dài này đồng nghĩa với việc gia tăng chi phí đáng kể cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn hạn chế về hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và khả năng đầu tư cho hệ thống lưu trữ dữ liệu. Nhiều ý kiến cho rằng, nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, quy định này có thể trở thành rào cản trong quá trình số hóa của doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt là những đơn vị đang ở giai đoạn khởi đầu của quá trình chuyển đổi số.
Theo chị Nguyễn Phương Thảo, nhà bán hàng đồ ăn nhanh trực tuyến có hơn 5 năm kinh nghiệm trên Tiktok Shop, doanh nghiệp nhỏ không có máy chủ hay hệ thống lưu trữ dữ liệu chuyên nghiệp, nếu phải lưu trữ tất cả chứng từ, hóa đơn, hình ảnh, dữ liệu đơn hàng trong 2 năm thì chi phí thuê dịch vụ đám mây cũng tăng gấp đôi.
Để giảm gánh nặng cho doanh nghiệp trong bối cảnh yêu cầu quản lý ngày càng cao, Dự thảo đã đưa ra giải pháp thiết lập cơ sở dữ liệu thương mại điện tử tập trung. Theo quy định tại Điều 44, Bộ Công Thương sẽ chủ trì phát triển hạ tầng kỹ thuật, xây dựng chuẩn kết nối dữ liệu giữa các bộ ngành và thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin phục vụ quản lý.
Khi các nghĩa vụ được lượng hóa rõ ràng, dữ liệu được phân loại chuẩn hóa và quy trình tuân thủ được tự động hóa, chi phí hành chính của doanh nghiệp thương mại điện tử vừa và nhỏ sẽ giảm đáng kể. Đây không chỉ là cách làm hiện đại trong quản lý, mà còn là nền tảng để thương mại điện tử Việt Nam phát triển bền vững, minh bạch và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế số toàn cầu.
Dự thảo Luật Thương mại điện tử đang hướng tới sự cân bằng giữa nghĩa vụ lưu trữ dữ liệu phục vụ quản lý nhà nước và việc giảm gánh nặng tuân thủ cho doanh nghiệp được xem là trụ cột trung tâm. Các quy định như lưu trữ dữ liệu trên 24 tháng, định danh người bán qua VID hay tăng trách nhiệm của nền tảng trung gian trong kiểm soát hàng hóa là cần thiết để bảo đảm an ninh, thuế và quyền lợi người tiêu dùng.
