Rác thải điện tử: Cần tổ chức lại chuỗi thu gom, tái chế

Lượng rác thải điện tử gia tăng nhanh, trong khi thu gom, tái chế còn phân tán, đặt ra yêu cầu hoàn thiện EPR, phát triển hạ tầng và kiểm soát dòng chất thải.

Rác điện tử tăng nhanh, áp lực lên hệ thống thu gom

Báo cáo Giám sát rác thải điện tử toàn cầu năm 2024 cho thấy, thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn chất thải điện tử trong năm 2022. Tuy nhiên, chỉ 22,3% được ghi nhận thu gom và tái chế chính thức theo phương thức bảo đảm môi trường.

Năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg mỗi người. Mức này tăng hơn 4 lần so với 116.000 tấn năm 2014.

Năm 2022, Việt Nam phát sinh khoảng 516.000 tấn chất thải điện tử, tương đương 5,3 kg mỗi người. Mức này tăng hơn 4 lần so với 116.000 tấn năm 2014.

Tại Việt Nam, lượng chất thải điện tử tăng từ khoảng 116.000 tấn năm 2014 lên 516.000 tấn năm 2022, tương đương 5,3 kg/người. Trong đó, thiết bị điện tử nhỏ chiếm khoảng 209.000 tấn; thiết bị trao đổi nhiệt như tủ lạnh, điều hòa khoảng 105.000 tấn; thiết bị điện, điện tử cỡ lớn khoảng 85.000 tấn. Đáng chú ý, tốc độ phát sinh chất thải đang tạo áp lực lớn lên hệ thống thu gom, xử lý.

Tại Diễn đàn Công nhân lao động vì môi trường ngày 18/11, ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhận định, mạng lưới thu gom chính thức chưa đồng bộ, thuận tiện; phân loại tại nguồn chưa phổ biến. Một bộ phận chất thải điện tử vẫn đi qua các kênh thu mua, tháo dỡ phi chính thức. Trong khi đó, dữ liệu thống kê về lượng chất thải được thu gom, tái sử dụng và tái chế chính thức chưa đầy đủ, gây khó khăn cho công tác giám sát.

Nguy cơ môi trường càng đáng lo ngại khi tại một số cơ sở, hoạt động thu hồi kim loại và linh kiện vẫn dựa vào thao tác thủ công, công nghệ lạc hậu, thiếu điều kiện bảo vệ môi trường. Rác thải điện tử có thể chứa chì, thủy ngân, cadimi và các hợp chất chống cháy chứa brom. Nếu bị đập vỡ, đốt hoặc xử lý không đúng quy trình, những chất này có nguy cơ phát tán vào không khí, đất và nước.

Dẫn một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023, tổng hợp 21 công trình tại Việt Nam, ông Hồ Kiên Trung cho biết, hoạt động tháo dỡ, tái chế không chính thức có nguy cơ phát tán kim loại nặng, chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và hydrocacbon thơm đa vòng. Rủi ro không chỉ xuất hiện ở khâu tháo dỡ mà còn bắt đầu từ hoạt động thu gom rác sinh hoạt. Nhiều loại chất thải vẫn bị bỏ lẫn, khiến công việc của lực lượng vệ sinh môi trường thêm nặng nhọc và khó bảo đảm an toàn.

Theo các chuyên gia, khoảng 80-90% rác điện tử từ hộ gia đình và văn phòng nhỏ chưa được đưa đến các trung tâm tiếp nhận chính quy hoặc nhà máy tái chế đạt chuẩn. Vì vậy, bài toán đặt ra không phải phủ nhận vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức, mà là tìm cách kết nối lực lượng này với hệ thống tái chế an toàn, có kiểm soát.

EPR cần gắn với hạ tầng và công nghệ tái chế

Trước thực trạng trên, ông Hồ Kiên Trung đề xuất 4 nhóm giải pháp, trong đó trọng tâm là hoàn thiện chính sách và nâng cao trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu thông qua thực hiện thực chất cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).

Theo Nghị định số 110/2026/NĐ-CP, tỷ lệ tái chế bắt buộc đối với điện thoại di động là 15%; máy tính bảng, máy tính xách tay là 9%; tivi và màn hình máy tính là 7%; tủ lạnh, điều hòa, lò vi sóng là 5%. Những tỷ lệ này đặt ra nghĩa vụ cụ thể cho doanh nghiệp, đồng thời tạo cơ sở thúc đẩy hình thành mạng lưới thu hồi, tái chế chính thức.

Trách nhiệm của nhà sản xuất cần bắt đầu ngay từ khâu thiết kế sản phẩm theo hướng bền hơn, dễ sửa chữa, nâng cấp và tháo dỡ, qua đó hạn chế phát sinh chất thải. Về phía người tiêu dùng, cần khuyến khích sửa chữa, tái sử dụng và chuyển giao thiết bị đã qua sử dụng đến đúng điểm thu hồi.

Cùng với hoàn thiện chính sách, số hóa quản lý toàn bộ vòng đời rác điện tử là yêu cầu cần thiết. Việc nghiên cứu ứng dụng mã định danh, mã QR và xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông sẽ hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, kết nối thông tin giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế. Qua đó, trách nhiệm của từng chủ thể được xác định rõ hơn, đồng thời nâng cao hiệu quả giám sát dòng vật liệu.

Một giải pháp quan trọng khác là mở rộng điểm thu hồi tại khu dân cư, cơ quan, trường học và cơ sở kinh doanh thiết bị điện tử; đầu tư công nghệ tái chế tự động, khép kín nhằm tăng khả năng thu hồi vật liệu, hạn chế chất thải thứ cấp. Các hoạt động tháo dỡ, tái chế không đáp ứng yêu cầu môi trường cần được kiểm tra, kiểm soát; những mắt xích thu gom nhỏ lẻ từng bước được kết nối với hệ thống chính thức.

Từ góc độ tổ chức thị trường, trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề Diễn đàn “Thực thi quy định EPR, thúc đẩy mô hình kinh doanh có trách nhiệm, hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn”, ông Hoàng Thành Vĩnh, đại diện Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) cho rằng, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm quản lý EPR của châu Âu, Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc). Trong đó, số hóa là giải pháp cần thiết để giảm thủ tục, nâng cao khả năng kiểm soát dòng vật liệu.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế vai trò điều phối của các tổ chức thực hiện trách nhiệm tái chế được ủy quyền (PRO). Tại các thị trường phát triển, PRO giữ vai trò trung tâm kết nối nhãn hàng, đơn vị thu gom và doanh nghiệp tái chế; đồng thời thúc đẩy xây dựng hạ tầng dùng chung, tổ chức phân loại vật liệu theo từng nhóm trước khi chuyển đến cơ sở xử lý phù hợp.

Cơ chế phối hợp giữa nhãn hàng, PRO và đơn vị tái chế cũng cho phép các bên cùng xác nhận khối lượng vật liệu, qua đó tăng tính minh bạch và độ tin cậy của dữ liệu thực hiện EPR. Kết hợp số hóa dữ liệu, phát triển hạ tầng dùng chung và nâng cao vai trò của PRO sẽ tạo nền tảng để giám sát EPR hiệu quả hơn, giảm chi phí vận hành và thúc đẩy thị trường tái chế phát triển bền vững.

Từ yêu cầu của nhãn hàng đối với nhà tái chế, nhà tái chế tiếp tục đặt ra tiêu chuẩn đối với các vựa thu gom lớn, rồi đến những cơ sở thu gom nhỏ. Cách tổ chức này giúp hình thành chuỗi cung ứng vật liệu tái chế có trách nhiệm và bền vững.

Đồng thời, cơ chế, chính sách cần bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu thúc đẩy tái chế và định hướng quản lý chất thải tại địa phương. Khi tỷ lệ tái chế bắt buộc theo EPR được điều chỉnh tăng qua từng giai đoạn, nhu cầu về nguyên liệu tái chế cũng ngày càng lớn. Nếu thiếu sự phối hợp trong quy hoạch và tổ chức thu gom, phân loại, nguồn nguyên liệu có thể bị phân tán hoặc chuyển sang các phương thức xử lý khác.

Rác thải điện tử vừa là thách thức môi trường, vừa chứa đựng nguồn tài nguyên có giá trị nếu được thu hồi đúng cách. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung xử lý ở khâu cuối, cần kiểm soát dòng chất thải ngay từ khi sản phẩm bị thải bỏ, tổ chức thu gom thuận tiện, minh bạch và đầu tư công nghệ tái chế phù hợp. Đó cũng là điều kiện để thực hiện hiệu quả EPR, phát triển kinh tế tuần hoàn và bảo đảm chuyển đổi xanh đi cùng bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Nguyễn Hạnh
Bình luận

Tin mới cập nhật

Đọc nhiều

Bản đồ số định hình năng lực thương mại điện tử cấp xã

Bản đồ số định hình năng lực thương mại điện tử cấp xã

Bản đồ số tích hợp dữ liệu nhà bán hàng, logistics và dịch vụ hỗ trợ, góp phần kết nối nguồn lực, thúc đẩy thương mại điện tử cấp xã.
Lâm Đồng tìm động lực tăng trưởng mới từ công nghiệp chế biến

Lâm Đồng tìm động lực tăng trưởng mới từ công nghiệp chế biến

Với GRDP 3 quý năm 2026 tăng 8,51%, Lâm Đồng đặt mục tiêu tăng trưởng 10% cả năm và 11% trong năm 2027. Công nghiệp chế biến, chế tạo được kỳ vọng trở thành động lực quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu này.
Ông Trần Quốc Tuấn: Bốn yếu tố tạo nên thành công của xã thương mại điện tử

Ông Trần Quốc Tuấn: Bốn yếu tố tạo nên thành công của xã thương mại điện tử

Từ bán hàng tự phát trên mạng xã hội, xã Chợ Lách (Vĩnh Long) đã phát triển cộng đồng 66 nhà bán hàng sau 3 tháng triển khai mô hình xã thương mại điện tử.
Thị trường chất kết dính Việt Nam hướng mốc 530 triệu USD

Thị trường chất kết dính Việt Nam hướng mốc 530 triệu USD

Thị trường chất kết dính Việt Nam dự báo đạt 530 triệu USD năm 2030, nhờ nhu cầu từ các ngành điện tử, bao bì, giày dép và ô tô, thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ.
Phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng: Phải hình thành lớp lõi đủ mạnh

Phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng: Phải hình thành lớp lõi đủ mạnh

Công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật được xác định là nền tảng để hình thành chuỗi giá trị, nâng cao năng lực nội địa trong lĩnh vực năng lượng.
Kết nối logistics, mở hướng phát triển mới cho Quảng Trị

Kết nối logistics, mở hướng phát triển mới cho Quảng Trị

Với lợi thế cửa khẩu, cảng biển và vị trí trên Hành lang kinh tế Đông - Tây, Quảng Trị đẩy mạnh hợp tác cùng Vietnam Post phát triển logistics gắn với chuyển đổi số.
Ứng dụng AI trong logistics, Ninh Bình hướng tới làm chủ dữ liệu

Ứng dụng AI trong logistics, Ninh Bình hướng tới làm chủ dữ liệu

Ứng dụng AI trong logistics không chỉ giúp nâng cao hiệu quả vận hành mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng năng lực quản trị, khai thác dữ liệu phục vụ phát triển bền vững.
200 thương hiệu tiêu biểu sẽ được trao Giải thưởng Sao Vàng đất Việt 2026

200 thương hiệu tiêu biểu sẽ được trao Giải thưởng Sao Vàng đất Việt 2026

Hội đồng bình chọn chung tuyển Giải thưởng Sao Vàng đất Việt 2026 đã thống nhất lựa chọn 200 thương hiệu tiêu biểu để trao giải, trong đó TOP10 được bình chọn bằng hình thức bỏ phiếu kín
Tây Ninh đón dự án nhà máy chế biến thực phẩm hơn 1.558 tỷ đồng

Tây Ninh đón dự án nhà máy chế biến thực phẩm hơn 1.558 tỷ đồng

Ngày 17/11, Vissan động thổ nhà máy chế biến thực phẩm tại Tây Ninh, vốn đầu tư hơn 1.558 tỷ đồng, công suất thiết kế gần 35.000 tấn/năm.
Sản xuất công nghiệp giữ vững đà tăng trưởng hai con số

Sản xuất công nghiệp giữ vững đà tăng trưởng hai con số

Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) 10 tháng năm 2026 tăng 12,4%, mức tăng cao nhất trong cùng kỳ kể từ năm 2019, cho thấy đà phục hồi và tăng trưởng tích cực của sản xuất công nghiệp.