Xây dựng hệ thống điện hiện đại, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia

Đẩy nhanh cơ chế chuyển dịch năng lượng điện quốc gia

Ngành điện Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển dịch quan trọng với những cải cách toàn diện nhằm đảm bảo an ninh năng lượng, nâng cao hiệu quả vận hành và thúc đẩy phát triển năng lượng điện bền vững. Hội thảo “Tình hình phát triển ngành điện Việt Nam 2024 - 2025” ngày 26/11 là cơ hội để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và đối tác quốc tế trao đổi, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp cho những thách thức cấp bách trong lĩnh vực năng lượng.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long nhấn mạnh: Tại Việt Nam, an ninh năng lượng là một trong những ưu tiên hàng đầu. Mới đây nhất, ngày 20/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 70/NQ-TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đây là Nghị quyết thứ năm trong bảy Nghị quyết quan trọng được Bộ Chính trị ban hành trong năm 2025, cho thấy sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo cấp cao đối với ngành điện, ngành năng lượng.

Cùng với đó, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công Thương đã xây dựng dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, dự kiến sẽ trình Quốc hội ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn.

“Trong 5 năm tới, Việt Nam đặt mục tiêu duy trì tăng trưởng kinh tế trên 10% mỗi năm, đồng nghĩa với nhu cầu năng lượng sẽ tăng mạnh. Đây là lý do cải cách toàn diện không chỉ cần thiết mà còn mang tính cấp bách”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long, các cải cách được triển khai đồng thời trên nhiều lĩnh vực, từ phát điện, thị trường điện, lưới truyền tải đến đào tạo và phát triển lực lượng lao động. Về phát điện, Việt Nam đang áp dụng các cơ chế khuyến khích mang tính đột phá để thúc đẩy các dự án năng lượng chiến lược, đặc biệt là năng lượng tái tạo, đúng tiến độ theo Quy hoạch Điều chỉnh. Một trọng tâm đặc biệt là dự án điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam với hai nhà máy dự kiến phải đưa vào vận hành trước năm 2035. Tổng quy mô đầu tư cho giai đoạn này dự kiến khoảng 50 tỷ USD.

Về thị trường điện, Thứ trưởng cho biết, Việt Nam đặt mục tiêu hoàn thiện thị trường bán buôn trước ngày 1/7/2026 và thị trường bán lẻ trước ngày 1/7/2027. Thứ trưởng nhận định rằng cải cách thị trường điện sẽ tạo động lực, nguồn lực và điều kiện thuận lợi để thu hút đầu tư từ khu vực tư nhân.

Trong lĩnh vực lưới điện, Việt Nam đã đưa vào Quy hoạch (Điện VIII và Quy hoạch VIII điều chỉnh) ba tuyến đường dây truyền tải cao áp một chiều, dự kiến hoàn thành trước năm 2035. Đây là hạ tầng then chốt để phát triển các nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn, đồng thời đảm bảo vận hành ổn định hệ thống điện quốc gia. 

Một trụ cột quan trọng khác là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho hệ sinh thái năng lượng tương lai. Việt Nam đang triển khai các chương trình quốc gia về đào tạo trong lĩnh vực năng lượng, công nghiệp và điện hạt nhân. Tuy nhiên, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng lực lượng lao động có kỹ năng xanh bền vững, thích ứng với chuyển dịch năng lượng và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

“Chúng tôi tin rằng Australia, với kinh nghiệm và năng lực hàng đầu trong lĩnh vực này, sẽ là đối tác tin cậy đồng hành cùng Việt Nam”, Thứ trưởng khẳng định.

Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác quốc tế. Sự đồng hành, hỗ trợ và chia sẻ kinh nghiệm từ các đối tác, đặc biệt là Australia, được coi là nhân tố then chốt giúp Việt Nam triển khai hiệu quả các cải cách, phát triển nguồn điện và hệ thống năng lượng xanh một cách bền vững.

Hoàn thiện cơ chế và nâng cao cạnh tranh thị trường điện

Cũng tại hội thảo, ông Hồ Đình Thám, Cố vấn về Thị trường điện nhận định, cải cách thị trường điện bán buôn là bước đi quan trọng trong tiến trình hoàn thiện mô hình thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam.

Theo ông Hồ Đình Thám, hiện chỉ dưới 40% tổng công suất hệ thống tham gia đấu giá cạnh tranh trực tiếp, phần lớn còn lại vẫn theo lịch trình cố định, phản ánh mức độ cạnh tranh hạn chế và chưa đầy đủ tín hiệu cung - cầu.

Vai trò các đơn vị mua buôn đang chi phối thị trường, với phần lớn giao dịch do Tập đoàn Điện lực Việt Nam quản lý, tạo cấu trúc “một người mua lớn”, giảm đa dạng mua sắm và áp lực cạnh tranh. Hệ thống hợp đồng và thanh toán chưa phân định rõ trách nhiệm, trong khi giá biên hệ thống (SMP) thấp hơn chi phí thực tế của một số tổ máy, làm giảm động lực đầu tư vào nguồn linh hoạt và năng lực dự phòng, hai yếu tố then chốt đảm bảo độ tin cậy cung ứng.

Từ thực trạng này, ông đề xuất các nhóm giải pháp cải cách đồng bộ. Trước hết, cần nâng cao vai trò và năng lực của các đơn vị mua buôn bằng cách chuyển giao dần các hợp đồng hiện hữu từ cơ chế tập trung sang các Tổng công ty Điện lực, đồng thời yêu cầu các nhà máy đủ điều kiện tham gia đấu giá cạnh tranh trực tiếp. Giải pháp này sẽ mở rộng số lượng bên bán và tạo áp lực cạnh tranh thực chất.

Hệ thống hợp đồng cần được thiết kế lại, tách bạch rõ ràng giữa thanh toán hợp đồng dài hạn và giao ngay. Lộ trình triển khai hợp đồng song phương cùng với việc phát triển các công cụ phái sinh khi điều kiện cho phép sẽ tạo nền tảng tiến tới hình thành sàn giao dịch hợp đồng tập trung.

Về cơ chế giá, ông Thám đề xuất điều chỉnh để phản ánh đầy đủ chi phí biên, đồng thời cân nhắc áp dụng cơ chế trả công suất hợp lý cho các tổ máy chạy đỉnh, nhằm đảm bảo thu hồi chi phí và duy trì độ tin cậy cung ứng. Việc chuyển từ cơ chế giá sau vận hành sang xác định giá trước vận hành, kết hợp cơ chế giá theo vùng, sẽ phản ánh chính xác điều kiện cung - cầu từng khu vực và cung cấp tín hiệu đầu tư rõ ràng.

Song song với các điều chỉnh trên, ông nhấn mạnh cần thiết kế lại cơ chế đấu thầu mua công suất mới theo hướng tập trung, minh bạch và đồng bộ với quy hoạch, nhằm tối ưu hóa chi phí đầu tư, giảm rủi ro chồng chéo và nâng cao tính khả thi tài chính.

“Khi đạt được các mục tiêu này, thị trường không chỉ nâng cao hiệu quả vận hành ngắn hạn mà còn tạo ra tín hiệu đầu tư bền vững, góp phần đảm bảo an toàn cung ứng và phát triển nguồn điện phù hợp với quy hoạch", ông Hồ Đình Thám khẳng định.

Ngành điện Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ, với những cải cách đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả vận hành, củng cố an ninh năng lượng và hướng tới phát triển bền vững. Các bước đi trọng yếu về phát triển nguồn điện chiến lược, hoàn thiện thị trường bán buôn và bán lẻ cạnh tranh, hiện đại hóa lưới truyền tải và đào tạo lực lượng lao động chất lượng cao đang mở ra cơ hội thu hút đầu tư, tăng cường minh bạch và tạo động lực phát triển lâu dài cho ngành. Đây là nền tảng vững chắc để ngành điện tiếp tục đồng hành cùng tăng trưởng kinh tế, đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng cao và hướng tới tương lai xanh, bền vững.