Tái cơ cấu: Doanh nghiệp nhà nước kiến nghị gỡ vướng về vốn, đất đai

Gỡ nút thắt vốn, đất đai

Tại hội thảo "Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng" do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 21/7, ông Nguyễn Vũ Hoan - Thành viên Hội đồng thành viên Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (VINAFOOD1) cho biết, công ty hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực lương thực gồm gạo, bột mì, ngô và kinh doanh muối thông qua Tổng Công ty Muối Việt Nam.

Năm 2025, đã triển khai đề án cơ cấu lại theo kế hoạch nhưng quá trình thực hiện gặp nhiều khó khăn. Trong đó, trở ngại lớn nhất là hiệu quả sử dụng vốn còn thấp do ngành lương thực có biên lợi nhuận mỏng.

Theo đại diện VINAFOOD1, quy mô vốn của nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ từ 5-10 tỷ đồng nên khó thu hút nhà đầu tư. Các vướng mắc kéo dài về đất đai và hồ sơ pháp lý cũng gây trở ngại cho quá trình định giá doanh nghiệp, xử lý tài sản và thoái vốn. Nhiều doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực lương thực, muối hoặc bao bì có sức hấp dẫn đầu tư thấp. Một số đơn vị đã tổ chức đấu giá nhiều lần nhưng không có nhà đầu tư tham gia.

Ông Hoan cho rằng, các quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước còn chồng chéo và thường xuyên thay đổi. Điều này làm kéo dài quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp. Dù vậy, VINAFOOD1 đã ghi nhận kết quả tích cực tại một số mô hình liên doanh. Công ty Lương thực Phương Đông liên doanh với Tập đoàn Louis Dreyfus đã tăng vốn hoàn toàn từ nguồn lợi nhuận để lại và hiện nằm trong nhóm doanh nghiệp xuất khẩu gạo hàng đầu cả nước. Công ty Bột mì Cái Lân và liên doanh Hakumatsu trong lĩnh vực muối cũng duy trì hoạt động hiệu quả.

Từ thực tiễn này, VINAFOOD1 kiến nghị tiếp tục hoàn thiện pháp luật về quản lý vốn nhà nước, tháo gỡ vướng mắc đất đai và đa dạng hóa phương thức thoái vốn; tăng cường phân cấp gắn với hậu kiểm và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá doanh nghiệp nhà nước dựa trên hiệu quả sử dụng vốn, đổi mới sáng tạo và đóng góp cho tăng trưởng thay vì chỉ căn cứ vào lợi nhuận ngắn hạn.

Chia sẻ về quá trình tái cơ cấu tại Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem), ông Đào Trọng Cường - Phó Tổng Giám đốc cho biết, việc Chính phủ ban hành đề án sắp xếp và cơ cấu lại doanh nghiệp đã tạo cơ sở để tập đoàn triển khai đồng bộ các giải pháp. Đến tháng 6/2025, Công ty mẹ Vinachem đã xóa hết lỗ lũy kế và hoàn thành mục tiêu theo chỉ đạo của Chính phủ. Kết quả này tạo nền tảng tài chính cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Tuy nhiên, Vinachem xác định 3 điểm nghẽn lớn cần tiếp tục xử lý gồm tài chính, nguồn vốn và đất đai; đề xuất nghiên cứu cơ chế đặc thù hoặc nghị quyết riêng để giải quyết các tồn tại và đẩy nhanh quá trình cổ phần hóa, cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước.

Theo ông Cường, ngành hóa chất có nhu cầu vốn đầu tư lớn và thời gian thu hồi vốn dài, các dự án còn phải đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về công nghệ, bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Vì vậy, Vinachem cần nguồn vốn trung hạn và dài hạn ổn định để triển khai các dự án chiến lược.

Đại diện Vinachem cũng kiến nghị sớm hình thành các khu công nghiệp hóa chất tập trung gắn với quy hoạch địa phương. Quỹ đất phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp tăng liên kết chuỗi, giảm chi phí logistics, nâng năng lực xử lý môi trường và ứng phó sự cố hóa chất.

Tăng vốn tạo bước ngoặt

Từ thực tiễn Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), ông Trần Công Hòa - Thành viên Hội đồng thành viên VEC, cho rằng tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cần tập trung vào 3 trụ cột. Thứ nhất, tái cơ cấu tài chính với trọng tâm tăng năng lực vốn chủ sở hữu. Thứ hai, đổi mới quản trị doanh nghiệp thông qua hoàn thiện quy chế, quy trình, tổ chức bộ máy và sắp xếp nhân sự. Thứ ba, tái cơ cấu hoạt động và thị trường nhằm tạo động lực phát triển bền vững.

Theo ông Hòa, bước đột phá lớn nhất đối với VEC là được tăng vốn điều lệ. Trước đây, vốn điều lệ của chỉ hơn 1.100 tỷ đồng trong khi VEC quản lý và đầu tư nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn. Năng lực tài chính hạn chế và hệ số nợ cao khiến VEC gần như không thể huy động thêm vốn tín dụng để đầu tư dự án mới, do đó đã bỏ lỡ nhiều cơ hội tham gia các công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia.

Năm 2025, vốn điều lệ của VEC được tăng lên hơn 39.000 tỷ đồng. "Đây thực sự là bước ngoặt đối với doanh nghiệp", ông Hòa nhận định và cho hay, năng lực tài chính được củng cố giúp VEC có điều kiện huy động thêm nguồn vốn xã hội để tham gia các dự án hạ tầng quy mô lớn. Hiện doanh nghiệp đang triển khai mở rộng tuyến Cầu Giẽ - Ninh Bình, tuyến TP. Hồ Chí Minh - Long Thành - Dầu Giây, tuyến Nội Bài - Lào Cai và đầu tư tuyến vành đai 4 Hà Nội.

Đại diện VEC đánh giá các quy định mới về quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp đã tập trung vào việc tăng năng lực tài chính, đổi mới quản trị theo hướng phân cấp gắn với kiểm tra giám sát và tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn trong sản xuất kinh doanh.

Ở góc độ tổ chức đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước, ông Vũ Trí Thức - Phó Tổng Giám đốc SCIC cho biết, công tác tái cơ cấu, thoái vốn và cổ phần hóa thời gian qua nhìn chung được triển khai thuận lợi. Hệ thống cơ chế và chính sách đã tạo nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ nhưng quá trình thực hiện vẫn còn những vướng mắc cần xử lý.

Theo ông Thức, hoạt động quản trị và tái cơ cấu vốn chỉ phát huy hiệu quả khi được giao cho tổ chức chuyên nghiệp và chuyên trách. SCIC đã thực hiện thoái vốn tại hàng nghìn doanh nghiệp; giai đoạn 2021 - 2025 để hoàn thành thoái vốn tại khoảng 50 doanh nghiệp, SCIC phải thực hiện nhiều lần định giá, đấu giá và áp dụng các phương thức khác nhau.

"Thoái vốn là công việc đòi hỏi chuyên môn sâu, kinh nghiệm và sự linh hoạt rất lớn", ông Thức nói.

Theo quy định hiện hành, việc xác định giá trị doanh nghiệp phải phản ánh đầy đủ giá trị thực tế gồm cả quyền sử dụng đất. Doanh nghiệp phải thuê đơn vị thẩm định giá độc lập trước khi tổ chức đấu giá công khai. Quy trình này thường kéo dài từ 3-6 tháng. Trong thời gian đó, cung cầu và điều kiện thị trường có thể thay đổi nhanh, nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng thường không đưa ra quyết định theo một quy trình cứng nhắc... vì vậy nhiều đợt đấu giá vốn chưa bảo đảm khả năng thành công.

Để đẩy nhanh tiến độ sắp xếp và đổi mới doanh nghiệp nhà nước, đại diện SCIC kiến nghị trao thêm quyền cho các tổ chức chuyên biệt về đầu tư và kinh doanh vốn. Đây là một trong những giải pháp giúp hoạt động thoái vốn và tái cơ cấu doanh nghiệp đạt hiệu quả cao hơn.

Sau hơn 3 thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025, trong đó 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Quy mô tài sản của khối doanh nghiệp nhà nước đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng, đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đã đặt ra yêu cầu tiếp tục cơ cấu lại doanh nghiệp Nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nâng cao năng lực quản trị, sử dụng hiệu quả nguồn lực và phát huy vai trò dẫn dắt trong các ngành, lĩnh vực chiến lược.