Nghệ An: Bảo tồn giống lúa nếp bản địa của đồng bào dân tộc Thái

Khau cày nọi (nếp gà con) là giống lúa nếp truyền thống của đồng bào dân tộc Thái tại Quế Phong. Đặc điểm nổi bật của giống lúa này là hạt tròn, to, mùi thơm thoang thoảng, khi nấu chín dẻo, vị ngọt đậm. Với đặc trưng thơm, dẻo, người dân bản địa thường dùng loại nếp này để chế biến các loại bánh chưng và những thứ bánh phục vụ lễ tết.

Mặc dù là giống lúa quý, có giá trị kinh tế cao nhưng khau cày nọi có nguy cơ bị thoái hóa do năng suất thấp và lẫn tạp bởi các giống nếp khác trên thị trường.

Bà con dân tộc Thái xã Châu Kim thu hoạch giống lúa nếp khau cày nọi (Ảnh: Doãn Trí Tuệ)

Xuất phát từ nhu cầu của người dân và đánh giá đúng giá trị kinh tế, giá trị sử dụng, tiềm năng của giống lúa nếp khau cày nọi, vụ mùa 2022, huyện Quế Phong đã triển khai mô hình bảo tồn giống lúa nếp bản địa tại các xã Châu Kim và Tri Lễ nhằm bảo tồn nguồn gen đặc sản quý hiếm.

Đây là mô hình nằm trong khuôn khổ nhiệm vụ khoa học công nghệ năm 2022 của huyện Quế Phong. Sau gần 6 tháng triển khai, mô hình đã cho thu hoạch với năng suất bình quân 55 tạ/ha, ít sâu bệnh, chất lượng cơm mềm, dẻo, rền và thơm. Thành công của mô hình đã góp phần bảo tồn và phục tráng giống lúa nếp khau cày nọi - giống nếp truyền thống rất có giá trị của đồng bào dân tộc Thái tại Quế Phong.

Từ đó, huyện Quế Phong có giải pháp nhân rộng kết quả của mô hình trong những năm tiếp theo. Đặc biệt, huyện đang xúc tiến xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị "lúa" bản địa tại Quế Phong.

Theo thống kê của xã Tri Lễ, hơn nửa số diện tích trồng lúa trên địa bàn xã được người dân trồng lúa nếp khau cày nọi. Do thời gian sinh trưởng chậm cũng như thói quen canh tác truyền thống nên bà con thường chỉ cấy loại nếp này vào vụ mùa. Dù cùng cấy một thời điểm nhưng thời gian thu hoạch thường muộn hơn các giống lúa mới khoảng 1 tháng.

Ngoài ra, năng suất thấp cũng một hạn chế lớn của giống lúa này. Theo bà con, nếu chăm sóc tốt và không bị sâu bệnh, cây sinh trưởng bình thường thì năng suất cũng chỉ hơn 40 tạ/ha. Tuy nhiên, từ khi áp dụng mô hình, năng suất lúa đã tăng bình quân 55 tạ/ha.

Xã Châu Kim có diện tích gieo cấy lúa nước nhiều nhất huyện Quế Phong. Trước đây, xã ưu tiên tập trung gieo cấy các giống lúa lai để đảm bảo an ninh lương thực. Nhưng nay nhu cầu về an ninh lương thực đã đảm bảo, bà con dân bản quan tâm nhiều về hiệu quả kinh tế trong cơ chế thị trường hiện nay, nên địa phương sẽ tiếp tục mở rộng diện tích gieo cấy giống lúa nếp khau cày nọi nhằm nâng cao giá trị trên đơn vị diện tích.

Lãnh đạo xã Châu Kim cho biết, vụ mùa năm ngoái, ngoài mô hình 1,5 ha do huyện Quế Phong chỉ đạo thực hiện, còn có hàng chục hộ dân trong xã chủ động gieo cấy giống lúa nếp khau cày nọi với diện tích lên đến 10 ha, năng suất thu hoạch đạt bình quân từ 53 – 55 tạ/ha, đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn các giống lúa khác.

Ngoài xã Châu Kim, tại xã Tri Lễ cũng có nhiều hộ dân gieo cấy giống lúa nếp khau cày nọi theo mô hình của huyện Quế Phong. Kết quả cho thu hoạch đạt năng suất từ 54 – 55 tạ/ha. Bà con dân bản ở đây cho biết, giống lúa nếp này có đặc điểm đẻ nhiều, hạt bầu tròn, mẩy, khi lúa chín có màu vàng sáng; khi nấu hoặc hông xôi có mùi thơm đặc biệt, ăn ngon, thơm, dẻo, không ngán.

Vụ mùa 2023 này, Tri Lễ có 317 ha thì trên 90% là trồng nếp khau cày nọi, tập trung ở các bản vùng thấp. Sở dĩ mấy năm nay, người dân Tri Lễ tăng diện tích trồng nếp khau cày nọi bởi giá bán loại nếp này cao hơn các loại lúa gạo khác. Đáng mừng là cứ vào tháng 10 âm lịch, khi bà con vừa gặt xong vụ mùa là thương lái tìm đến tận bản thu mua. Thậm chí, nhiều thời điểm giáp tết, nếp khau cày nọi sản xuất ra không đủ để bán. Nguyên nhân do sản xuất vẫn trong tình trạng manh mún, nhỏ lẻ, thiếu liên kết nên chưa phát huy hết giá trị nông sản.