Khơi thông nguồn lực cho điện mặt trời mái nhà

Tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả là chủ trương xuyên suốt của Chính phủ nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Trong bối cảnh mới, việc thúc đẩy điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu đang trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu.

Để làm rõ hơn về các cơ chế chính sách và lộ trình triển khai, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh.

Khơi thông nguồn lực từ điện mặt trời mái nhà

- Thưa ông, trong các nghị quyết và chỉ thị gần đây của Chính phủ, vấn đề sử dụng điện tiết kiệm, phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu được nhấn mạnh như thế nào trong mục tiêu đảm bảo an ninh năng lượng?

Ông Hà Đăng Sơn: Phải khẳng định rằng, tinh thần tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả là chủ trương xuyên suốt của Chính phủ từ trước đến nay. Tại Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, vấn đề này tiếp tục được nêu như một trong những biện pháp trọng yếu để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.

Tuy nhiên, điểm mới đáng chú ý trong Nghị quyết 70 chính là việc nhấn mạnh vai trò của điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Đây là nguồn năng lượng tại chỗ, mang tính chất phân tán, giúp giải quyết trực tiếp một phần nhu cầu tiêu thụ điện của hộ gia đình và doanh nghiệp. Đặc biệt, nếu kết hợp với hệ thống pin lưu trữ (BESS), nó sẽ mang lại "lợi ích kép", vừa giảm áp lực cung ứng điện cho ngành điện, vừa giảm thiểu tác động tiêu cực đến tính ổn định của hệ thống khi các nguồn năng lượng tái tạo phát đồng thời ở quy mô lớn.

Trong bối cảnh hiện nay, chủ trương này càng trở nên cấp thiết. Thứ nhất, điều kiện thời tiết năm 2026 được dự báo diễn biến phức tạp và cực đoan hơn so với năm 2025. Thứ hai, từ đầu tháng 3/2026, các xung đột tại khu vực Trung Đông đã ảnh hưởng mạnh đến nguồn cung và giá nhiên liệu hóa thạch phục vụ sản xuất điện và công nghiệp tại Việt Nam. Do đó, việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, một lần nữa khẳng định vai trò của điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu và yêu cầu các bộ, ngành sớm ban hành cơ chế, chính sách đặc thù để tạo điều kiện tốt nhất cho người dân, doanh nghiệp đầu tư.

- Thực tế triển khai loại hình điện năng này thời gian qua đã bộc lộ những khó khăn gì, thưa ông?

Ông Hà Đăng Sơn: Qua một thời gian dài triển khai Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, cùng những nỗ lực truyền thông của Chính phủ và Bộ Công Thương, nhận thức của doanh nghiệp và người dân đã được nâng cao rõ rệt. Tính chủ động trong việc lựa chọn phương án đầu tư, cắt giảm phụ tải hay điều chỉnh giờ vận hành đã được thực hiện rất tốt.

Tuy nhiên, đối với điện mặt trời mái nhà, sau khi cơ chế giá FIT hết hiệu lực, thực tiễn triển khai gặp không ít khó khăn. Năm 2025, Bộ Công Thương đã đề xuất và Chính phủ ban hành Nghị định số 58/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Điện lực về phát triển điện năng lượng tái tạo, năng lượng mới, để hướng dẫn cụ thể, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho lắp đặt hệ thống tự sản, tự tiêu.

Cần lưu ý rằng, nếu lắp đặt hệ thống tự sản, tự tiêu (có hoặc không có pin lưu trữ) được xem là một hình thức giảm tiêu thụ điện, thuộc phạm vi áp dụng của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Chỉ khi doanh nghiệp, người dân bán điện lên lưới cho EVN thì mới áp dụng các điều khoản của Luật Điện lực. Hiện nay, Luật số 77 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã luật hóa các mô hình như công ty dịch vụ năng lượng (ESCO), tạo hành lang pháp lý cho các hoạt động cho thuê tài chính hoặc bán lại điện tại chỗ, giúp khách hàng tiếp cận điện năng linh hoạt hơn.

Tháo gỡ rào cản tài chính và chuẩn hóa quy chuẩn kỹ thuật

- Mặc dù hành lang pháp lý đã có những bước mở, nhưng rào cản về vốn và tiêu chuẩn kỹ thuật vẫn là bài toán khó. Ông đánh giá thế nào về vấn đề này?

Ông Hà Đăng Sơn: Đúng vậy, khó khăn lớn nhất hiện nay của doanh nghiệp và hộ dân là tiếp cận nguồn vốn. Mặc dù các cơ chế chính sách đều nhắc đến ưu đãi lãi suất, vốn vay, nhưng thực tế chúng ta vẫn chưa có một nguồn quỹ cụ thể hay cam kết đặc biệt nào từ các ngân hàng thương mại cho điện mặt trời mái nhà. Đây là vấn đề các bộ, ngành cần khẩn trương phối hợp để đưa ra cơ chế tiếp cận tài chính ưu đãi trong thời gian tới.

Bên cạnh đó, là câu chuyện về tiêu chuẩn, quy chuẩn và quản lý nhà cung cấp. Hoạt động điện lực là kinh doanh có điều kiện, không phải thương mại thuần túy. Việc tự ý lắp đặt các tấm pin hay hệ thống lưu trữ không đạt chuẩn tiềm ẩn rủi ro rất lớn về an toàn hệ thống và cháy nổ.

Tôi cho rằng cơ quan quản lý nhà nước cần thống nhất quan điểm về việc quản lý năng lượng của đơn vị cung ứng dịch vụ. Khi các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ chứng minh được năng lực và tuân thủ quy trình đơn giản hóa, gánh nặng quản lý thông tin của Nhà nước sẽ được giảm nhẹ, đồng thời đảm bảo an toàn tuyệt đối cho người sử dụng.

- Thưa ông, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi đã đẩy mạnh việc phân cấp, phân quyền cho địa phương. Điều này có ý nghĩa như thế nào trong việc thúc đẩy lộ trình năng lượng xanh tại các tỉnh, thành phố?

Ông Hà Đăng Sơn: Đây là một bước chuyển dịch quan trọng. Theo luật mới, vai trò của Ủy ban nhân dân (UBND) các tỉnh, thành phố trở nên rất lớn.

Cụ thể, việc lập và ban hành danh sách các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm trước đây thuộc trách nhiệm của Bộ Công Thương, nay đã chuyển về cho các địa phương. UBND cấp tỉnh có trách nhiệm theo dõi, giám sát, quản lý, khen thưởng hoặc xử phạt đối với các đơn vị sử dụng năng lượng lớn và các cơ quan tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước trên địa bàn. Thậm chí, thẩm quyền đánh giá, cấp nhãn năng lượng cho các sản phẩm vốn trước đây phải đưa về Trung ương thẩm định, nay cũng được giao cho địa phương thực hiện.

Đặc biệt, theo Nghị định số 146/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại, địa phương có quyền ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù để hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp, tổ chức cá nhân tại địa bàn mình đầu tư vào năng lượng tiết kiệm. Điều này giúp các chính sách trở nên gần gũi và sát thực tế hơn.

Dù đây là thách thức đối với năng lực quản lý của cán bộ địa phương, nhưng nó tạo ra sự gắn kết chặt chẽ hơn giữa chính quyền và doanh nghiệp. Doanh nghiệp không chỉ là đơn vị tiêu dùng mà còn là nhân tố đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội tại chỗ. Khi địa phương nắm quyền chủ động, việc xác nhận các sản phẩm, dự án được hưởng ưu đãi sẽ nhanh chóng và hiệu quả hơn, thay vì chờ đợi mọi quyết sách từ Trung ương.

Xin cảm ơn ông!

Để hiện thực hóa mục tiêu an ninh năng lượng, bên cạnh sự chủ động của người dân và doanh nghiệp trong đầu tư điện mặt trời mái nhà, các địa phương cần phát huy tối đa vai trò quản lý, sớm cụ thể hóa các cơ chế tài chính ưu đãi và quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ, an toàn.