Khi công nghệ và nhân lực cùng thắp lửa cho công nghiệp hỗ trợ

Công nghệ mở lối vào chuỗi cung ứng toàn cầu

Công nghiệp hỗ trợ từ lâu đã được coi là nền móng cho sự phát triển bền vững của các ngành sản xuất, đặc biệt trong lĩnh vực dệt may, da giày, điện tử, cơ khí chế tạo, năng lượng và ô tô... Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy, dù Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi, công nghiệp hỗ trợ vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng cả về quy mô lẫn chất lượng. Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở hai yếu tố là công nghệ và nhân lực. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, hai yếu tố này ngày càng khẳng định vai trò như “động cơ kép” quyết định khả năng bứt phá của công nghiệp hỗ trợ, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên phụ liệu, linh kiện.

Theo TS. Nguyễn Duy Linh, Trường Đại học Công nghệ Giao thông Vận tải, trong chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ thường đảm nhiệm khâu cung ứng linh kiện, bán thành phẩm, đòi hỏi sản phẩm phải đạt chuẩn khắt khe từ các tập đoàn FDI. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam mới dừng ở mức gia công đơn giản, năng suất thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu về độ chính xác và tính đồng bộ.

Để bứt phá, việc đầu tư vào công nghệ tiên tiến từ dây chuyền tự động hóa, robot hóa, in 3D đến hệ thống quản trị sản xuất số hóa trở thành yếu tố quyết định, vừa nâng cao chất lượng, vừa rút ngắn thời gian giao hàng, tạo lợi thế cạnh tranh khi tham gia chuỗi cung ứng của Samsung, Toyota, Foxconn hay các nhà sản xuất năng lượng tái tạo, pin, xe điện.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển đổi số và sản xuất xanh đang đặt ra yêu cầu bắt buộc như tích hợp công nghệ số trong quản lý, từ thiết kế thử nghiệm sản phẩm trên nền tảng ảo đến theo dõi chuỗi cung ứng theo thời gian thực.

Đồng thời áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, tái chế phụ phẩm, kiểm soát khí thải CO₂ để đáp ứng tiêu chuẩn ESG (môi trường, xã hội, quản trị), EPR (trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất). Đặc biệt, công nghệ không chỉ giúp doanh nghiệp thoát khỏi “cái bóng” gia công mà còn mở đường để tham gia thiết kế, nghiên cứu và phát triển, qua đó chủ động sáng tạo, đưa ra giải pháp kỹ thuật và khẳng định dấu ấn riêng trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chọn lối đi cho nhân lực

Cũng theo TS. Nguyễn Duy Linh, nếu công nghệ là nền móng thì nhân lực chính là người điều khiển “cỗ máy” ấy, nhưng hiện nay, tình trạng thiếu hụt lao động chất lượng cao trong công nghiệp hỗ trợ đang trở thành thách thức lớn. Phần lớn lao động mới chỉ được đào tạo ở mức cơ bản, thiếu kỹ năng chuyên sâu về thiết kế, tự động hóa, quản lý chuỗi cung ứng số, khiến nhiều doanh nghiệp dù có dây chuyền hiện đại vẫn chưa khai thác hết công suất.

Trong khi đó, nhu cầu nhân lực được dự báo sẽ tăng nhanh trong 10 năm tới, đặc biệt ở các ngành bán dẫn, pin, vật liệu mới, điện gió ngoài khơi và cơ khí chính xác… song tốc độ và chất lượng đào tạo hiện nay vẫn chưa theo kịp. Để khắc phục, cần tăng cường gắn kết giữa doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu theo mô hình đào tạo kép, kết hợp học tại trường và thực hành tại nhà máy, tạo nguồn nhân lực vừa vững kiến thức, vừa giàu kỹ năng thực tế.

“Đồng thời, trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng phải được coi là nhiệm vụ trọng tâm, từ việc trang bị cho người lao động khả năng sử dụng phần mềm mô phỏng, lập trình robot, quản trị hệ thống số đến việc xây dựng chuẩn kỹ năng nghề quốc gia”, TS. Nguyễn Duy Linh nhấn mạnh.

Theo ông Đỗ Đức Tiến, Giám đốc kinh doanh Công ty NAYAN Sustainability, công nghệ và nhân lực trong công nghiệp hỗ trợ vốn không thể tách rời khi công nghệ hiện đại nếu thiếu con người giỏi sẽ trở nên vô hại, còn nhân lực chất lượng cao nhưng thiếu công nghệ thì khó phát huy tài năng.

Khi song hành, chúng tạo thành “động cơ kép” đưa công nghiệp hỗ trợ bứt phá, minh chứng qua những dây chuyền tự động chỉ đạt hiệu quả tối ưu khi có kỹ sư am hiểu quy trình, hay những giải pháp nghiên cứu và phát triển chỉ thành công khi đội ngũ kỹ thuật biết khai thác dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và kinh nghiệm thực tiễn.

Ông Đỗ Đức Tiến cho rằng, bài học từ Nhật Bản, Hàn Quốc cho thấy, ngoài nhập khẩu công nghệ, việc tập trung đào tạo đội ngũ kỹ sư, kỹ thuật viên chuyên nghiệp đã giúp công nghiệp hỗ trợ của họ vươn lên thành nhà cung cấp then chốt cho Toyota, Samsung, LG...

“Với Việt Nam, làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng các chính sách ưu đãi như Nghị định 205/2025/NĐ-CP của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 111/2015/NĐ-CP ngày 3/11/2015 của Chính phủ về phát triển công nghiệp hỗ trợ đang mở ra cơ hội lớn; nếu tận dụng được công nghệ mới và phát huy nguồn nhân lực trẻ dồi dào, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm sản xuất, cung ứng nguyên phụ liệu, linh kiện của khu vực châu Á - Thái Bình Dương”, ông Đỗ Đức Tiến nhấn mạnh.

Công nghiệp hỗ trợ chính là mắt xích quan trọng tạo nên sức cạnh tranh của nền kinh tế. Để thoát khỏi sự phụ thuộc vào nhập khẩu và từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam cần đặt trọng tâm vào đầu tư công nghệ hiện đại và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Khi hai yếu tố này hòa quyện, chúng sẽ trở thành “động cơ kép” mạnh mẽ, mở đường cho công nghiệp hỗ trợ bứt phá, đồng thời kiến tạo một nền công nghiệp tự chủ, hiện đại, xanh và bền vững.