Tự chủ, xanh hóa và số hóa: Hướng đi mới của ngành phân bón

Ngày 16/6, Hiệp hội Phân bón Việt Nam phối hợp với một số cơ quan, đơn vị tổ chức Hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu”.

4 thách thức

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh, nông nghiệp vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Không chỉ bảo đảm an ninh lương thực, nông nghiệp còn tạo sinh kế cho hàng chục triệu người dân, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và kim ngạch xuất khẩu. Vì vậy, phân bón luôn là một trong những vật tư đầu vào thiết yếu, có vai trò trực tiếp đối với năng suất và chất lượng sản xuất nông nghiệp.

Theo TS. Phùng Hà, những biến động của thị trường phân bón thế giới thời gian qua cho thấy đây là ngành có tính nhạy cảm rất cao, liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và rộng hơn là an ninh quốc gia. Do đó, việc xây dựng chiến lược phát triển ngành trong bối cảnh mới không chỉ là yêu cầu của doanh nghiệp mà còn là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của nền nông nghiệp Việt Nam.

Làm rõ những thách thức mới với ngành phân bón, TS Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết, nội tại của ngành phân bón cũng đang gặp 4 thách thức lớn: Giá nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh; rủi ro chuỗi cung ứng và logistics; áp lực cạnh tranh từ sản phẩm nhập khẩu; yêu cầu từ chuyển đổi xanh và giảm phát thải.

"Trong bối cảnh đó, mục tiêu phát triển của ngành không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nguồn cung cho sản xuất nông nghiệp, mà cần hướng tới xây dựng một ngành phân bón có khả năng tự chủ cao hơn, chống chịu tốt hơn, xanh hơn và dựa nhiều hơn vào khoa học công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo", TS Nguyễn Trí Ngọc nói.

Đồng tình với nhận định này, bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng Giám đốc Tông Công ty Phân bón dầu khí Cà Mau (PVCFC) - đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) cho rằng, ngành phân bón Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhiều nguyên liệu và chủng loại phân bón chiến lược như lưu huỳnh, SA, MAP, SOP, trong đó một số nhóm sản phẩm phụ thuộc lớn vào nhập khẩu trong thời gian dài như: Kali, SA, DAP.... Thống kê cho thấy tổng lượng phân bón nhập khẩu của Việt Nam duy trì ở mức khoảng 3,3–5,2 triệu tấn/năm trong giai đoạn 2020-2024 và tiếp tục ở mức cao trong năm 2025.

Là doanh nghiệp Nhà nước đang cung ứng nguồn phân bón lớn nhất trên thị trường, ông Nguyễn Hữu Tú-Tổng Giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam (Vinachem) cho biết, sản xuất phân bón đang đứng trước những bước ngoặt lớn khi các rào cản kỹ thuật và an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu trở nên gay gắt, điển hình là việc áp dụng Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), buộc lĩnh vực phân bón phải cấp bách chuyển đổi sang quy trình sản xuất xanh.

Bên cạnh đó, những tác động tiêu cực của xung đột địa chính trị đang làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, trực tiếp làm biến động giá nguyên liệu đầu vào, gây khó khăn cho Tập đoàn trong việc kiểm soát giá thành sản xuất và duy trì sự ổn định của các kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Từ bảo đảm nguồn cung đến nâng cao năng lực tự chủ

Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức mới nhưng các cơ hội mở ra với ngành sản xuất phân bón trong nước cũng không hề nhỏ. Theo dự báo của Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhu cầu lương thực toàn cầu đến năm 2050 dự kiến tăng khoảng 50% so với hiện nay để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn. Điều này tiếp tục tạo ra nhu cầu ổn định đối với các yếu tố đầu vào nông nghiệp, trong đó phân bón vẫn giữ vai trò then chốt trong việc duy trì và nâng cao năng suất cây trồng.

Bên cạnh đó, xu hướng chuyển đổi xanh với các cam kết giảm phát thải ròng và truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon cũng đang mở ra cơ hội mới cho việc phát triển các dòng phân bón hiệu quả cao, phân bón chậm tan, phân bón sinh học, phân bón hữu cơ và các giải pháp dinh dưỡng cân đối để giảm tác động môi trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam.

Ngoài ra, sự phát triển của dữ liệu, AI và chuyển đổi số khi kết hợp dữ liệu thị trường phân bón, dữ liệu nông sản, dữ liệu thời tiết, dữ liệu năng lượng và dữ liệu logistics cũng giúp doanh nghiệp có thể nâng cao năng lực dự báo và phản ứng nhanh hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Về phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Hữu Tú cho rằng, giai đoạn 2026 - 2030 sẽ là thời kỳ quan trọng để ngành hóa chất và phân bón Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và yêu cầu phát triển xanh ngày càng cao.

Vinachem sẽ tiếp  tục bám sát Chiến lược phát triển ngành công nghiệp hóa chất Việt Nam, lấy đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh làm trụ cột phát triển, hướng tới mục tiêu tự chủ các nguyên liệu đầu vào quan trọng, nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm, bảo đảm an toàn hóa chất và bảo vệ môi trường.

Theo Phó Tổng Giám đốc PVCFC Nguyễn Thị Hiền, trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu, mục tiêu phát triển của ngành phân bón Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nguồn cung cho sản xuất nông nghiệp mà cần phát triển đồng thời trên 5 trụ cột chiến lược gồm: Tự chủ hơn về nguồn cung, nguyên liệu và năng lực chống chịu; xanh hơn về công nghệ, sản phẩm và môi trường; thông minh hơn về dữ liệu, dự báo và quản trị; liên kết hơn với hệ sinh thái nông nghiệp và người nông dân; Hội nhập hơn với chuỗi giá trị và các tiêu chuẩn quốc tế. Trên cơ sở đó, việc hoàn thiện cơ chế chính sách và xây dựng các chương trình hành động phù hợp sẽ đóng vai trò quyết định với sự phát triển ngành phân bón Việt Nam đến năm 2035, Phó Tổng Giám đốc PVCFC Nguyễn Thị Hiền nhấn mạnh.

TS Nguyễn Trí Ngọc - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam đề xuất xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón; hoàn thiện cơ chế chính sách với ngành sản xuất phân bón; thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuyển đổi xanh. Ngoài ra, việc hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh; xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch và tăng cường đối thoại giữa nhà nước - doanh nghiệp - nhà khoa học chính là các giải pháp cần thiết để ngành phân bón Việt Nam tận dụng cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục giữ vững vai trò quan trọng trong nền kinh tế, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, an ninh nông nghiệp quốc gia.