'Hóa giải' 3 lớp rủi ro từ biến động Trung Đông

Doanh nghiệp cần chủ động kịch bản xử lý hàng hóa

Tại Hội nghị giao ban Xúc tiến thương mại với hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài quý I năm 2026 do Bộ Công Thương tổ chức vừa qua, ông Ngô Khắc Lễ  - Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam cho rằng, căng thẳng tại Trung Đông đang tạo ra 3 lớp rủi ro lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam là năng lượng, logistics và tỷ giá.

Thứ nhất về năng lượng. Khi các tuyến vận tải chiến lược tại Trung Đông đứng trước nguy cơ gián đoạn, giá dầu và nhiên liệu trên thị trường quốc tế có thể tăng mạnh, kéo theo chi phí vận tải leo thang, tác động trực tiếp đến hoạt động xuất nhập khẩu.

Thứ hai, trong bối cảnh an ninh hàng hải bất ổn, các hãng tàu có thể điều chỉnh tuyến vận chuyển, áp dụng phụ phí hoặc kéo dài thời gian hành trình để tránh khu vực nguy hiểm sẽ khiến chi phí logistics tăng cao, ảnh hưởng đến kế hoạch giao hàng của doanh nghiệp.

Thứ ba, tình hình địa chính trị căng thẳng, đồng USD thường có xu hướng tăng giá do được coi là tài sản trú ẩn an toàn. Trong khi đó, phần lớn chi phí vận tải, nhiên liệu và bảo hiểm quốc tế đều được thanh toán bằng USD, khiến doanh nghiệp nhập khẩu phải đối mặt với áp lực tỷ giá gia tăng.

Theo ông Ngô Khắc Lễ, trong bối cảnh này, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics cần theo dõi sát diễn biến thị trường, chủ động dự phòng chi phí và tăng cường quản trị rủi ro trong các hợp đồng vận tải và thương mại quốc tế.

Một trong những rủi ro đặc biệt đáng lưu ý đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu là tình huống hãng tàu chấm dứt hành trình (End of Voyage).

Đây là điều khoản thường xuất hiện trong vận đơn của nhiều hãng tàu quốc tế, cho phép hãng tàu dừng hành trình và dỡ hàng tại một cảng ngoài kế hoạch trong trường hợp xảy ra chiến tranh, nguy hiểm hoặc các tình huống bất khả kháng.

Trong nhiều tranh chấp quốc tế, tòa án và trọng tài thường công nhận quyền này của hãng tàu nếu họ chứng minh rằng việc tiếp tục hành trình là không an toàn hoặc không khả thi và đã hành động hợp lý trong hoàn cảnh đó.

Tuy nhiên, quyền này không thể bị lạm dụng. Nếu việc dỡ hàng được xác định là không hợp lý hoặc không cần thiết, chủ hàng vẫn có quyền yêu cầu bồi thường.

Chuẩn bị chiến lược phòng ngừa rủi ro dài hạn

Trên thực tế, việc chấm dứt hành trình không chỉ ảnh hưởng đến một lô hàng riêng lẻ mà còn có thể tạo ra hiệu ứng domino trong hệ thống vận tải toàn cầu. Hàng hóa bị dỡ tại các cảng ngoài kế hoạch, tình trạng ùn tắc cảng, thiếu tàu và thiếu container có thể xảy ra, kéo theo sự chậm trễ trên nhiều tuyến thương mại quốc tế.

Khi nhận được thông báo lô hàng bị dỡ tại cảng ngoài kế hoạch, doanh nghiệp cần nhanh chóng rà soát các điều khoản hợp đồng để xác định trách nhiệm và phương án xử lý phù hợp.

Trước hết, cần kiểm tra hợp đồng mua bán và điều kiện Incoterms (các điều khoản thương mại quốc tế) để xác định bên nào chịu rủi ro và chi phí phát sinh. Đồng thời cân nhắc các phương án xử lý hàng hóa như: tiếp tục vận chuyển đến cảng đích, chuyển sang cảng thay thế, rút hàng khỏi container để phân phối theo phương án khác hoặc tìm người mua mới tại thị trường địa phương nếu điều kiện cho phép.

Trong một số trường hợp, doanh nghiệp có thể lựa chọn vận chuyển ngược lô hàng về cảng xuất khẩu, lưu kho chờ thị trường ổn định hoặc thậm chí từ bỏ lô hàng nếu chi phí xử lý vượt quá giá trị hàng hóa.

Song song với đó, doanh nghiệp cần kiểm tra hợp đồng bảo hiểm hàng hóa để xác định liệu sự kiện này có nằm trong phạm vi bảo hiểm hay không và thời điểm chấm dứt hiệu lực bảo hiểm.

Theo các chuyên gia logistics, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng chịu tác động mạnh từ yếu tố địa chính trị, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng các biện pháp phòng ngừa rủi ro dài hạn.

Trước hết, rà soát lại các hợp đồng vận chuyển và vận đơn, đặc biệt là các điều khoản liên quan đến chiến tranh hoặc điều khoản cho phép tàu đi chệch hành trình (deviation clause).

Khi ký kết hợp đồng mua bán quốc tế, doanh nghiệp có thể bổ sung các điều khoản xử lý trong trường hợp tàu thay đổi tuyến hoặc dỡ hàng ngoài kế hoạch để giảm thiểu tranh chấp phát sinh.

Tăng cường bảo hiểm cho chuỗi logistics, xem xét mở rộng phạm vi bảo hiểm để bao phủ các rủi ro phát sinh trong bối cảnh địa chính trị bất ổn.

Đa dạng hóa tuyến vận tải và cảng trung chuyển, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào một tuyến vận chuyển hoặc một hãng tàu; mở rộng thị trường và tìm kiếm thêm đối tác để giảm thiểu rủi ro khi một tuyến vận tải hoặc một thị trường bị gián đoạn.

Bên cạnh đó, cần xây dựng kế hoạch logistics dự phòng, xác định trước các cảng trung chuyển thay thế, kết hợp nhiều phương thức vận tải khác nhau và thiết lập quan hệ với các đối tác logistics tại các khu vực trung chuyển quan trọng, giúp doanh nghiệp giữ vững thế chủ động trong mọi tình huống khẩn cấp.

Ông Ngô Khắc Lễ cho rằng, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố địa chính trị và an ninh hàng hải, việc hiểu rõ các điều khoản vận tải quốc tế, thương mại và bảo hiểm sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng quản trị rủi ro và duy trì hoạt động kinh doanh ổn định.