Dữ liệu và AI: Không chỉ là câu chuyện công nghệ

Hoàn thiện pháp lý để AI phát triển bền vững

Dữ liệu đang được ví như tài nguyên mới của nền kinh tế số, còn AI là công cụ tạo ra những giá trị chưa từng có từ nguồn tài nguyên đó. Tuy nhiên, tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ cũng đặt ra hàng loạt vấn đề pháp lý mới, từ bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền sở hữu trí tuệ đến trách nhiệm đối với những rủi ro do AI gây ra.

Theo các chuyên gia, muốn khai thác hiệu quả tiềm năng của dữ liệu và AI, Việt Nam không chỉ cần hạ tầng công nghệ hiện đại mà còn phải xây dựng được một nền tảng pháp lý đủ vững chắc để bảo vệ quyền lợi của người dân, doanh nghiệp và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Chia sẻ bên lề hội thảo “Dữ liệu & AI: Từ hạ tầng đến giá trị thực tiễn” diễn ra mới đây, luật sư Nguyễn Danh Huế, Chủ tịch HĐTV Công ty Luật TNHH Hừng Đông cho rằng, pháp luật luôn có độ trễ nhất định so với cuộc sống. Mặc dù khi xây dựng và ban hành pháp luật, các nhà làm luật luôn cố gắng dự báo tốt nhất những vấn đề có thể phát sinh trong tương lai, nhưng cuộc sống luôn thay đổi. Vì vậy, việc pháp luật chưa thể theo kịp ngay thực tiễn là điều rất bình thường.

“Chúng ta chưa bao giờ chứng kiến tốc độ thay đổi của xã hội và của loài người nhanh như hiện nay, mà động lực quan trọng nhất chính là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo. Trong bối cảnh đó, tôi cho rằng phản ứng chính sách của Việt Nam thời gian qua là tương đối nhanh. Gần đây nhất, chúng ta đã có Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, Luật Sở hữu trí tuệ. Xa hơn nữa, những nền tảng pháp lý căn bản như Hiến pháp năm 2013 hay Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng đã tạo ra hành lang pháp lý tương đối đầy đủ cho nhiều vấn đề liên quan đến dữ liệu, công nghệ và quyền của công dân trong môi trường số”, luật sư Nguyễn Danh Huế chia sẻ.

Theo đại diện Công ty Luật TNHH Hừng Đông, môi trường số hiện nay ở Việt Nam còn tồn tại nhiều vấn đề đáng lo ngại. Chính môi trường đó đang tác động đến rất nhiều chủ thể trong xã hội.

Thứ nhất là doanh nghiệp. Không ít trường hợp doanh nghiệp hoặc cá nhân bị xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp nhưng không biết phải bảo vệ mình. Có những trường hợp biết quyền lợi bị xâm phạm nhưng lại không biết khởi kiện ai, khởi kiện ở đâu. Trong khi đó, các quy định liên quan đến bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng vẫn còn nhiều bất cập. Việc chứng minh thiệt hại vốn đã khó, cộng thêm chi phí thuê luật sư, thời gian và các thủ tục pháp lý khiến nhiều người nản lòng và từ bỏ việc bảo vệ quyền lợi.

Thứ hai là việc xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng và các loại tội phạm công nghệ cao hiện nay rất khó khăn. Ngay cả việc xác minh chủ sở hữu của một tài khoản Facebook cũng không hề đơn giản. Chưa kể đến các video, hình ảnh hoặc nội dung được đăng tải từ các tài khoản ẩn danh trên mạng xã hội.

“Trong nhiều trường hợp, việc xác minh phải dựa vào các cơ quan chuyên môn như Bộ Công an hoặc các đơn vị chuyên trách về an ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các cơ quan này hiện cũng đang chịu áp lực rất lớn vì số lượng vụ việc cần xử lý ngày càng nhiều”, luật sư Nguyễn Danh Huế nhận định.

Chính vì vậy, đại diện Công ty Luật TNHH Hừng Đông cho rằng, môi trường pháp lý cho các hoạt động liên quan đến dữ liệu, AI và kinh tế số tại Việt Nam vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện mạnh mẽ hơn nữa.

“Muốn xây được ngôi nhà cao, trước hết phải có nền móng thật vững chắc. Nếu nền tảng pháp lý chưa đủ mạnh, chưa đủ đồng bộ và chưa đủ hiệu quả thì sẽ rất khó để xây dựng một nền kinh tế số phát triển bền vững trong tương lai”, luật sư Nguyễn Danh Huế nhấn mạnh.

Phòng ngừa rủi ro pháp lý trong kỷ nguyên AI

Thông tin thêm về những rủi ro pháp lý liên quan đến AI và dữ liệu mà doanh nghiệp đang phải đối mặt, đại diện Công ty Luật TNHH Hừng Đông cho hay, bên cạnh việc nhận diện các rủi ro, điều mà các doanh nghiệp rất quan tâm là họ cần phải làm gì để có thể hạn chế và phòng ngừa những rủi ro pháp lý trong quá trình hoạt động?

Khi nói đến rủi ro pháp lý, không chỉ doanh nghiệp mà cả tổ chức và cá nhân đều phải đối mặt. Thông thường, chúng ta có thể phân loại rủi ro theo ba nhóm trách nhiệm pháp lý cơ bản. Thứ nhất là trách nhiệm hành chính.

Thứ hai là trách nhiệm dân sự. Khi chúng ta gây thiệt hại về tài sản hoặc quyền lợi cho người khác thì phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.

Thứ ba là trách nhiệm hình sự. Nếu vi phạm các quy định cấm của Bộ luật Hình sự sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự, có thể bao gồm phạt tiền, phạt tù và bồi thường thiệt hại.

“Trong ba loại trách nhiệm trên, trách nhiệm hình sự là nghiêm trọng nhất. Vì vậy, khi đánh giá rủi ro pháp lý, doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý để tránh các hành vi có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự. Hiện nay, Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 và đang tiếp tục được hoàn thiện, đã có những quy định liên quan đến các hành vi vi phạm trong môi trường số. Theo tôi được biết, cơ quan chủ trì xây dựng là Bộ Công an cũng đang đề xuất bổ sung thêm nhiều tội danh mới liên quan đến dữ liệu, công nghệ số và các sản phẩm, dịch vụ số”, luật sư Nguyễn Danh Huế chỉ ra.

Tuy nhiên, ngay cả khi chưa có các tội danh chuyên biệt mới, các cơ quan thực thi pháp luật vẫn hoàn toàn có thể áp dụng những quy định hiện hành để xử lý các hành vi vi phạm phát sinh từ hoạt động AI và dữ liệu.

Đối với doanh nghiệp, theo tôi có một số nhóm rủi ro đáng chú ý. Rủi ro thứ nhất là rủi ro liên quan đến dữ liệu cá nhân. Khi doanh nghiệp thu thập, xử lý hoặc khai thác dữ liệu cá nhân nhưng không thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ, không khử nhận dạng dữ liệu hoặc vi phạm các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hành chính.

Theo các quy định hiện hành, mức xử phạt có thể lên tới hàng tỷ đồng đối với tổ chức. Đây là một trong những rủi ro lớn nhất đối với các doanh nghiệp đang phát triển AI hoặc khai thác dữ liệu quy mô lớn.

Rủi ro thứ hai là trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Hiện nay, AI không chỉ dừng lại ở việc phân tích dữ liệu sẵn có mà còn có khả năng tạo ra các sản phẩm, nội dung hoặc khuyến nghị mới.

“Nếu các hệ thống AI tạo ra thông tin sai lệch, làm lộ lọt dữ liệu, đưa ra tư vấn không chính xác hoặc gây thiệt hại cho khách hàng và đối tác thì doanh nghiệp có thể phải đối mặt với các yêu cầu bồi thường thiệt hại, thậm chí là các vụ kiện tập thể. Đây là loại rủi ro sẽ ngày càng gia tăng trong thời gian tới”, luật sư Nguyễn Danh Huế cho hay.

Sự phát triển nhanh chóng của dữ liệu và AI đang tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó là các yêu cầu ngày càng cao về quản trị dữ liệu, bảo vệ quyền riêng tư, an toàn thông tin và tuân thủ pháp luật.