Xu hướng “mua xanh” và tác động tới mô hình bán lẻ trực tuyến

Người tiêu dùng Việt Nam và “cơn sóng” mua xanh

Trong những năm gần đây, khái niệm tiêu dùng xanh, hay còn gọi là tiêu dùng bền vững, không còn xa lạ với người Việt. Nếu trước kia việc “mua xanh” thường gắn liền với những sản phẩm ngách, chỉ được lựa chọn bởi một nhóm nhỏ người tiêu dùng có điều kiện, thì nay xu hướng này đang mở rộng nhanh chóng, trở thành hành vi tiêu dùng phổ biến, đặc biệt ở giới trẻ. 

Khảo sát của PwC công bố tại hội thảo “Sản phẩm, dịch vụ xanh - đặt hàng từ người dùng” tháng 3 năm 2025 cho thấy, 54% người tiêu dùng Việt Nam sẵn lòng trả thêm tối đa 10% cho các sản phẩm được làm từ vật liệu tái chế hoặc bền vững, cao hơn mức trung bình 50% của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong khi đó, theo số liệu Bộ Công Thương, nhu cầu đối với sản phẩm xanh đã tăng trưởng trung bình 15% mỗi năm trong giai đoạn 2021 - 2023 và 72% người tiêu dùng sẵn sàng chi trả cao hơn để sở hữu sản phẩm thân thiện môi trường. 

Ngoài ra, theo Hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, năm 2024 có tới 59% người tiêu dùng sẵn sàng lựa chọn sản phẩm xanh, cho thấy xu hướng này ngày càng lan tỏa mạnh mẽ.

Điểm đáng chú ý là thế hệ trẻ, đặc biệt là Gen Z, chính là “đầu tàu” dẫn dắt xu hướng này. Họ có khả năng tiếp cận thông tin rộng rãi, dễ dàng so sánh nguồn gốc và chứng chỉ sản phẩm. Không chỉ dừng lại ở nhu cầu cá nhân, hành vi tiêu dùng của họ còn mang tính biểu tượng: Mỗi lựa chọn sản phẩm là một tuyên bố về trách nhiệm xã hội và môi trường. 

“Tôi luôn chọn mỹ phẩm có bao bì tái chế hoặc thực phẩm có chứng nhận hữu cơ. Điều đó khiến tôi cảm thấy mình góp phần nhỏ vào thay đổi”, chị Phương Anh, 24 tuổi, một khách hàng thường xuyên mua sắm trên Shopee chia sẻ.

Tuy nhiên, con đường “mua xanh” không phải lúc nào cũng dễ dàng. Giá thành sản phẩm xanh vẫn cao hơn, do quy trình sản xuất cần nguyên liệu sạch, công nghệ hiện đại và kiểm định nghiêm ngặt. Ngoài ra, hiện tượng “greenwashing” tô vẽ sản phẩm là xanh nhưng thực chất không đạt chuẩn, khiến người tiêu dùng cảnh giác hơn bao giờ hết. Nếu thiếu minh bạch, doanh nghiệp sẽ mất ngay niềm tin từ nhóm khách hàng vốn rất nhạy cảm với vấn đề môi trường này. 

Một khó khăn khác là nguồn cung và hệ thống phân phối sản phẩm xanh còn hạn chế, chưa đáp ứng kịp tốc độ tăng trưởng nhu cầu. Và cuối cùng, ngay cả khi sản phẩm xanh đạt chuẩn, hành trình tiêu dùng xanh vẫn bị “cản trở” nếu khâu đóng gói và giao nhận không thân thiện môi trường. Nhiều bạn trẻ phàn nàn rằng họ mua sản phẩm hữu cơ nhưng vẫn nhận hàng trong hộp nhựa nhiều lớp, khiến trải nghiệm “xanh” trở nên nửa vời.

Tất cả những điều đó cho thấy, để xu hướng tiêu dùng xanh thực sự bền vững, không chỉ phụ thuộc vào người tiêu dùng, mà còn đặt ra yêu cầu thay đổi cho toàn bộ mô hình bán lẻ, đặc biệt trong thương mại điện tử - lĩnh vực đang tăng trưởng mạnh mẽ tại Việt Nam.

Mô hình bán lẻ trực tuyến trước sức ép “xanh hóa”

Sự bùng nổ của thương mại điện tử mang đến cơ hội tiêu dùng tiện lợi, nhưng cũng đồng thời tạo ra áp lực lớn về môi trường. Khối lượng đơn hàng trực tuyến ngày càng tăng đồng nghĩa với việc bao bì nhựa, xốp, túi nilon tràn lan, cùng lượng phát thải từ vận chuyển “chặng cuối” ngày càng lớn. Trong bối cảnh đó, yêu cầu “xanh hóa” trở thành sức ép không thể né tránh đối với các sàn thương mại điện tử và nhà bán hàng trực tuyến.

Nhiều doanh nghiệp lớn đã tiên phong chuyển đổi. Lamipak cho ra mắt hộp sữa không tráng nhôm, giúp giảm 40% lượng khí CO2 và dễ tái chế hơn. SCG tung ra dòng xi măng Low Carbon, giảm 20% phát thải nhờ công nghệ sản xuất xanh. Nestlé thay thế ống hút nhựa bằng ống hút giấy đạt chứng nhận FSC, vừa tiện lợi vừa thân thiện môi trường.

Dự thảo Luật Thương mại điện tử cũng khuyến khích các dự án đáp ứng tiêu chí xanh, thúc đẩy giải pháp bảo vệ môi trường và áp dụng dấu hiệu nhận diện “xanh”, “bền vững” cho hàng hóa, dịch vụ đạt chuẩn. Bên cạnh đó, dự thảo Luật cần bổ sung quy định khung về trách nhiệm mở rộng của nhà cung ứng, doanh nghiệp logistics và cả nhà sản xuất; còn Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản dưới luật sẽ quy định chi tiết và chế tài thực thi.

Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 đã đặt ra mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ bao bì nhựa trong thương mại điện tử giảm xuống 45%, bao bì tái chế đạt ít nhất 50%, 40% doanh nghiệp logistics ứng dụng năng lượng sạch và 50% doanh nghiệp áp dụng chuỗi cung ứng xanh.

Đối với các chủ shop, xu hướng này là con dao hai lưỡi. Một mặt, họ buộc phải đầu tư nhiều hơn cho sản phẩm thân thiện môi trường và bao bì tái chế, trong khi chi phí này chưa chắc đã bù đắp ngay. Mặt khác, đây lại là cơ hội để tạo dựng lợi thế cạnh tranh. 

“Chúng tôi chọn chuyển đổi sang bao bì giấy và túi phân hủy sinh học, chi phí ban đầu tăng 8 - 10%, nhưng đổi lại khách hàng tin tưởng hơn, đặc biệt là nhóm khách hàng trẻ”, anh Lê Văn Quân, chủ một cửa hàng kinh doanh nông sản hữu cơ trực tuyến tại Hà Nội, cho biết. Rõ ràng, sự trung thành của khách hàng xanh có thể trở thành giá trị lâu dài mà doanh nghiệp không thể bỏ qua.

Về phía các sàn thương mại điện tử, một số giải pháp khả thi đang được đặt ra. Trước hết, cần thiết lập hệ sinh thái sản phẩm xanh minh bạch, phân vùng riêng cho các sản phẩm có chứng nhận môi trường, đồng thời hợp tác với bên thứ ba để xác minh, tránh tình trạng greenwashing. Thứ hai, logistics xanh phải được coi là chiến lược trọng tâm: sử dụng phương tiện vận chuyển điện, tối ưu tuyến đường, triển khai chính sách thu hồi bao bì để tái sử dụng. Thứ ba, minh bạch thông tin là yếu tố then chốt. Các nền tảng có thể hiển thị lượng carbon phát thải dự kiến của từng lựa chọn giao hàng, hoặc đưa ra các gói ưu đãi cho khách hàng chọn giao hàng xanh, từ đó tạo động lực hành vi.

Đặc biệt, trải nghiệm người dùng phải đi kèm giáo dục cộng đồng. Khi người tiêu dùng được khuyến khích và nhận phần thưởng cho lựa chọn xanh, hành vi này sẽ dần trở thành chuẩn mực xã hội. Chị Hồng Hạnh (40 tuổi, phường Đống Đa) chia sẻ: “Nếu có thêm điểm thưởng hoặc voucher khi chọn giao hàng xanh, tôi nghĩ nhiều người sẽ không ngần ngại. Quan trọng là sàn thương mại điện tử phải cho thấy sự lựa chọn đó thực sự có tác động”.

Tuy nhiên, để mô hình bán lẻ trực tuyến xanh hóa thực sự hiệu quả, chỉ nỗ lực của doanh nghiệp và sàn thương mại điện tử thôi là chưa đủ. Cần có sự hỗ trợ từ chính sách, như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp sử dụng bao bì tái chế, quy định rõ ràng về tiêu chuẩn sản phẩm xanh, cũng như khung pháp lý quản lý hoạt động thương mại điện tử bền vững. Bên cạnh đó, liên kết giữa các bên từ nhà sản xuất, nhà bán hàng, đơn vị vận chuyển đến tổ chức chứng nhận phải được tăng cường để hình thành một chuỗi giá trị xanh khép kín.

Xu hướng “mua xanh” đang trở thành một trong những động lực quan trọng định hình lại thị trường bán lẻ trực tuyến. Người tiêu dùng trẻ đã sẵn sàng trả thêm chi phí để tiêu dùng có trách nhiệm. Các nhà bán hàng, nếu nhanh chóng chuyển đổi, sẽ tiếp cận được nhóm khách hàng trung thành, tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. 

Với các sàn thương mại điện tử, việc xanh hóa toàn bộ chuỗi vận hành không chỉ là lời đáp ứng kỳ vọng của khách hàng, mà còn là chìa khóa để phát triển bền vững trong tương lai. Trong một thị trường mà “mua xanh” dần trở thành tiêu chuẩn, ai đi chậm hơn sẽ phải đối diện với nguy cơ bị bỏ lại phía sau.