Tăng thuế thuốc lá: Cân nhắc giữa giảm thiểu tác hại và khả năng gia tăng thuốc lá lậu

Theo dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) do Bộ Tài chính xây dựng, ngoài mức thuế đang áp dụng bằng 75% trên giá bán lẻ, từ năm 2026, thuốc lá sẽ chịu thêm mức thuế tuyệt đối tăng ở cả hai phương án là 2.000 hoặc 5.000 đồng/bao và tăng dần 1.000 hoặc 2.000 đồng/bao/năm.

Nguy cơ gia tăng thuốc lá lậu khi tăng thuế

Theo nhận định của ông Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội, mức tăng thuế như hai phương án của dự thảo đưa ra như trên có thể sẽ làm cho tỷ trọng thuế trong giá bán thuốc lá tăng lên. Chẳng hạn, hiện tại tỷ trọng thuế khoảng 36%, đến năm 2030 sẽ lên đến 59,4%, tức tăng lên khoảng 23%; trong khi đó, tiêu dùng có thể giảm từ 42,7% như hiện nay xuống còn 38% vào năm 2030 (giảm 4%), như vậy, thuế tăng 23%, nhưng tiêu dùng chỉ giảm 4%.

Theo tính toán của Công ty PwC Việt Nam, một trong bốn công ty kiểm toán hàng đầu thế giới, dù chọn phương án 1 hay phương án 2, giá bán lẻ thuốc lá vào năm 2030 dự kiến sẽ tăng khoảng 100%. Điều này đồng nghĩa với việc giá thuốc lá sẽ tăng đáng kể, khiến người tiêu dùng, đặc biệt là những người có thu nhập thấp, khó tiếp cận được sản phẩm hợp pháp.

Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với sản phẩm thuốc lá đang được các cơ quan chức năng xem xét kỹ lưỡng. Ảnh minh họa

"Khi giá thuốc lá tăng quá nhanh, người tiêu dùng sẽ có xu hướng tìm đến thuốc lá lậu để tiết kiệm chi phí", bà Đinh Thị Quỳnh Vân, Chủ tịch Công ty PwC Việt Nam, nhận định. Bà cho biết thêm, sản lượng thuốc lá hợp pháp có thể giảm từ 40 - 45%, trong khi đó, thị trường thuốc lá bất hợp pháp sẽ tăng lên tương ứng, thậm chí có thể lên đến 45% (hiện nay, tỷ lệ thuốc lá lậu khoảng 12%).

Để giải quyết vấn đề này, bà Đinh Thị Quỳnh Vân đề xuất nên cân nhắc giãn lộ trình tăng thuế. Cụ thể, sau mỗi 2-3 năm, chỉ tăng thêm 1.000 đồng/bao. Việc điều chỉnh mức tăng thuế một cách từ từ sẽ giúp người tiêu dùng và nhà sản xuất có đủ thời gian để thích nghi.

"Việc tăng giá quá nhanh sẽ khiến người tiêu dùng khó chấp nhận và dễ chuyển sang sử dụng thuốc lá lậu. Trong khi đó, các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá cũng cần thời gian để điều chỉnh sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và chuyển đổi lên phân khúc cao cấp hơn", bà Vân chia sẻ.

Tăng thuế thuốc lá: Cần cân nhắc tác động đến người nông dân và nền kinh tế

Việc tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với sản phẩm thuốc lá đang được các cơ quan chức năng xem xét kỹ lưỡng. Mặc dù mục tiêu chính là giảm thiểu tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe cộng đồng và tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước, song việc tăng thuế quá nhanh và đột ngột cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là đối với người nông dân trồng thuốc lá.

Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho rằng cả hai phương án tăng thuế mà Bộ Tài chính đưa ra đều khá cao so với lộ trình tăng thuế trước đây. Tuy nhiên, nếu phải lựa chọn, bà Cúc đánh giá phương án 1 (tăng 75% thuế tương đối và 2.000 đồng/bao) là hợp lý hơn. Lý do là mức tăng thuế theo phương án 1 diễn ra đều đặn hàng năm, giúp các bên liên quan có thời gian thích nghi tốt hơn so với phương án 2, với mức tăng đột biến ban đầu.

Việc tăng thuế thuốc lá sẽ dẫn đến giảm nhu cầu sản xuất, kéo theo đó là giảm nhu cầu về nguyên liệu. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của hàng ngàn hộ nông dân trồng thuốc lá, đặc biệt là ở những vùng nông thôn khó khăn, nơi cây thuốc lá là nguồn thu nhập chính.

Theo bà Cúc, việc chuyển đổi cây trồng không phải là điều dễ dàng, đặc biệt khi người nông dân đã ký kết hợp đồng lâu dài với các nhà máy sản xuất. Chính quyền các cấp cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp người dân chuyển đổi sản xuất, tìm kiếm các nguồn thu nhập mới.

Bên cạnh vấn đề vùng trồng, các chuyên gia cũng hết sức băn khoăn với thực tế khi tăng thuế đột ngột, sẽ tác động đến tình trạng thuốc lá lậu và một khi thuốc lá lậu đã tăng thì rất khó “quay đầu”. Ở Việt Nam, tỷ lệ hút thuốc lá ở nhóm thu nhập thấp chiếm đa số, khi giá bán lẻ thuốc tăng, vô hình trung sẽ đẩy người tiêu dùng tìm đến nguồn thuốc lá bất hợp pháp và mục tiêu của Chính phủ nhằm hạn chế tiêu dùng thuốc lá sẽ không đạt được.

Để giảm thiểu tác động tiêu cực đến người nông dân và nền kinh tế, các chuyên gia đề xuất một số giải pháp như nên điều chỉnh lộ trình tăng thuế sao cho phù hợp với điều kiện thực tế của nền kinh tế và khả năng thích ứng của các bên liên quan. Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, thị trường để giúp người nông dân chuyển đổi sang trồng các loại cây trồng khác có giá trị kinh tế cao hơn. Đầu tư phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ để tạo ra nhiều việc làm mới cho người lao động ở những vùng nông thôn. Đảm bảo an sinh xã hội cho những hộ gia đình bị ảnh hưởng trực tiếp từ việc giảm sản lượng thuốc lá.