75 năm ngành Công Thương: Ngành điện 'đi trước mở đường'

Từ một quốc gia thiếu điện triền miên, hạ tầng điện nghèo nàn, hầu hết người dân không có điện để dùng, thế nhưng đến nay, Việt Nam đã sở hữu hệ thống điện đứng thứ hai Đông Nam Á, đáp ứng được nhu cầu năng lượng cho sản xuất kinh doanh và sinh hoạt của người dân. Đây là minh chứng sinh động cho vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng, Nhà nước, sự điều hành quyết liệt của ngành Công Thương cùng ý chí bền bỉ của nhiều thế hệ cán bộ, kỹ sư, công nhân ngành điện Việt Nam.

Từ thiếu điện đến hệ thống điện hàng đầu khu vực

Ít ai hình dung rằng, cách đây hơn 70 năm, hệ thống điện Việt Nam gần như bắt đầu từ con số không. Sau ngày tiếp quản Thủ đô tháng 10/1954, toàn miền Bắc chỉ có 31,5 MW công suất nguồn điện với sản lượng khoảng 53 triệu kWh mỗi năm.

Trong bối cảnh chiến tranh kéo dài, đất nước bị chia cắt, cơ sở hạ tầng liên tục bị tàn phá, ngành điện vẫn được Đảng và Nhà nước xác định giữ vai trò mở đường cho phát triển kinh tế - xã hội với phương châm “đi trước một bước”.

Năm 1975, khi đất nước thống nhất, chỉ khoảng 2,5% hộ gia đình cả nước có điện. Hệ thống điện ba miền vận hành rời rạc, thiếu đồng bộ, nguồn điện nhỏ bé, lưới truyền tải yếu và thường xuyên quá tải. Thiếu điện từng là nỗi ám ảnh kéo dài nhiều năm đối với nền kinh tế Việt Nam thời kỳ đầu đổi mới.

Thế nhưng, bằng quyết tâm chính trị lớn cùng chiến lược phát triển năng lượng bài bản, Việt Nam đã tạo nên bước chuyển ngoạn mục. Đến cuối năm 2025, tổng công suất lắp đặt nguồn điện cả nước đạt khoảng 87.600 MW, đứng thứ hai Đông Nam Á và thứ 22 thế giới; sản lượng điện đạt trên 280 tỷ kWh, cơ bản đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và đời sống nhân dân.

Không chỉ tăng trưởng về quy mô, ngành điện còn ghi dấu ấn ở độ phủ điện năng rộng khắp. Đến nay, 100% số xã trên cả nước, bao gồm cả các xã đảo, đặc khu đều có điện; 99,85% hộ dân được sử dụng điện, trong đó khu vực nông thôn đạt 99,77%.

Ánh sáng điện không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn mở ra cơ hội phát triển sản xuất, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, xóa đói giảm nghèo, nâng cao dân trí và bảo đảm quốc phòng - an ninh. Từ miền núi cao Tây Bắc đến các đảo tiền tiêu như Cô Tô, Lý Sơn, Phú Quốc hay Côn Đảo, dòng điện quốc gia đã trở thành biểu tượng cho ý chí chinh phục và khát vọng phát triển của dân tộc.

Sự phát triển của ngành điện đã để lại nhiều dấu ấn, đó là các công trình nguồn điện nổi tiếng như Thủy điện Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu; Đó là hệ thống đường dây 500 kV Bắc - Nam – trục “xương sống” của hệ thống điện Việt Nam gắn kết 3 miền. Hay những công trình điện vượt biển đưa điện lưới quốc gia ra Côn Đảo, Phú Quốc …khẳng định năng lực làm chủ khoa học công nghệ của đội ngũ kỹ sư, công nhân ngành điện Việt Nam.

Không chỉ phát triển về quy mô, ngành điện Việt Nam còn trưởng thành mạnh mẽ về trình độ quản lý, vận hành, ứng dụng công nghệ toàn diện; cung cấp các dịch vụ điện tiên tiến…

Dấu ấn điều hành của Bộ Công Thương

Trong suốt hành trình phát triển ấy, vai trò điều hành của Bộ Công Thương luôn mang tính then chốt trong tham mưu, tư vấn, hoạch định chiến lược (các đề án, quy hoạch), xây dựng cơ chế chính sách, chỉ đạo phát triển nguồn và lưới điện đồng bộ cũng như điều tiết, vận hành thị trường điện cạnh tranh…

Một dấu mốc quan trọng là việc tái cơ cấu ngành điện theo chủ trương của Đảng và Nhà nước. Tháng 10/1994, Tổng công ty Điện lực Việt Nam được thành lập; đến năm 2006, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chính thức hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con.

Dưới sự chỉ đạo, điều hành của Bộ Công Thương, ngành điện từng bước chuyển từ cơ chế bao cấp sang hạch toán tự chủ, xây dựng lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh theo từng cấp độ. Qua đó, giúp nâng cao năng lực quản trị, tạo môi trường thu hút mạnh mẽ nguồn lực xã hội đầu tư vào lĩnh vực điện năng.

Nếu trước đây Nhà nước gần như đầu tư và quản lý toàn bộ hệ thống điện, thì đến năm 2025, khu vực ngoài Nhà nước đã chiếm gần 58% tổng công suất lắp đặt toàn hệ thống. Trong đó, năng lượng tái tạo, chuyển đổi số ngành điện, thúc đẩy sử dụng điện tiết kiệm hiệu quả, hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp tiếp tục được đẩy mạnh. Đây là bước chuyển lớn, phản ánh hiệu quả của cơ chế điều hành và cải cách ngành điện dưới sự chỉ đạo của Đảng, Nhà nước và sự quản lý của Bộ Công Thương.

Đặc biệt, trong những giai đoạn cao điểm thiếu điện, thiên tai, dịch bệnh hay biến động năng lượng toàn cầu, Bộ Công Thương đã thể hiện vai trò điều hành linh hoạt, kịp thời cân đối cung - cầu điện năng, bảo đảm ổn định cho sản xuất và đời sống nhân dân.

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, ngành Công Thương đang tiếp tục làm tốt vai trò quản lý ngành đối với lĩnh vực điện để thực hiện sứ mệnh “đi trước mở đường”, một trong những trụ cột quan trọng nhất bảo đảm an ninh năng lượng, giữ nhịp phát triển cho nền kinh tế và thắp sáng niềm tin về một Việt Nam hùng cường trong tương lai.

Để đảm bảo mục tiêu tăng trưởng 2 con số, năm 2026 và những năm tiếp theo, Bộ Công Thương đang quyết liệt chỉ đạo ngành Điện đẩy nhanh thực hiện quy hoạch điện, quản lý vận hành hiệu quả, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế - xã hội.