Kinh tế nhà nước: Đột phá để vững vàng vai trò trụ cột

Nguồn lực khổng lồ và vai trò đặc biệt

Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định rõ: “Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo”. Đây không chỉ là một mệnh đề pháp lý, mà còn là định hướng chiến lược để bảo đảm nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển đúng hướng, ổn định và bền vững.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, yêu cầu đặt ra với khu vực kinh tế nhà nước càng trở nên cấp thiết: phải thật sự trở thành trụ cột, đầu tàu, dẫn dắt và điều tiết sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế.

Theo thống kê, cả nước hiện có hơn 670 doanh nghiệp nhà nước, trong đó khoảng 2/3 là doanh nghiệp 100% vốn nhà nước, còn lại Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ. Dù chỉ chiếm 0,3% tổng số doanh nghiệp, khu vực này lại nắm giữ khối tài sản gần 4 triệu tỷ đồng, sở hữu 20,5% nguồn vốn toàn khu vực doanh nghiệp

Đặc biệt, khu vực kinh tế nhà nước tạo ra lợi nhuận trước thuế lên tới 348,3 nghìn tỷ đồng, chiếm gần 24% tổng lợi nhuận khu vực doanh nghiệp, nộp ngân sách khoảng 366 nghìn tỷ đồng, đóng góp gần 30% GDP quốc gia. Những con số “biết nói” ấy cho thấy kinh tế nhà nước không chỉ là “trụ đỡ” của ngân sách mà còn là lực lượng quan trọng đảm bảo ổn định vĩ mô, an sinh xã hội và an ninh quốc gia.

Nhìn vào Petrovietnam có thể thấy rõ vai trò này. Sau hơn 50 năm, từ những giọt dầu đầu tiên ở mỏ Bạch Hổ, Petrovietnam đã trở thành tập đoàn kinh tế - kỹ thuật hàng đầu, làm chủ hầu hết công nghệ lõi ngang tầm thế giới. Không chỉ tạo ra nguồn thu khổng lồ, Petrovietnam còn gánh vác sứ mệnh đảm bảo “5 an”: an ninh năng lượng, an ninh kinh tế, an ninh quốc phòng, an ninh lương thực và an sinh xã hội.

Từ thiết kế, chế tạo, thi công nhà giàn DK đến tự chủ nghiên cứu, sản xuất nhiên liệu đặc chủng cho quốc phòng, Petrovietnam đã chứng minh rằng doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn có thể vừa kinh doanh hiệu quả, vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội, đóng vai trò chiến lược trong bảo vệ chủ quyền và hội nhập quốc tế.

Tương tự, Vietnam Airlines là một trong số ít doanh nghiệp khu vực kinh tế nhà nước có cơ hội lớn để vươn lên trở thành một tập đoàn kinh tế mạnh ngang tầm khu vực nhờ năng lực quản trị tốt, bề dày kinh nghiệm cạnh tranh với các doanh nghiệp nước ngoài. Song cần sự đầu tư tương xứng cả về nguồn lực tài chính và cơ chế, chính sách để Vietnam Airlines có thêm lực đẩy phát triển.

Yêu cầu cải cách để phát huy vai trò chủ đạo

Tuy nhiên, để khu vực kinh tế nhà nước thực sự thực hiện được vai trò chủ đạo, điều kiện tiên quyết là cải cách mạnh mẽ thể chế và cơ chế thực thi.

Tại cuộc họp của Ban Thường vụ Đảng ủy Chính phủ tiếp tục cho ý kiến, hoàn thiện hồ sơ Đề án, dự thảo Nghị quyết về phát triển kinh tế nhà nước để chuẩn bị trình Bộ Chính trị diễn ra sáng 22/9, chủ trì cuộc họp, Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh: kinh tế nhà nước phải phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, hiệu quả, giữ vai trò chủ đạo, dẫn dắt, tiên phong, điều tiết.

Cùng đó, khu vực kinh tế nhà nước cũng phải bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh tài chính - tiền tệ, an ninh năng lượng, an ninh lương thực của quốc gia; bảo đảm an sinh xã hội, tiến bộ, công bằng xã hội.

Trong cuộc họp, Thủ tướng nhấn mạnh một số quan điểm chỉ đạo, trong đó bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch trong tiếp cận và sử dụng nguồn lực của đất nước, cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế; nhà nước làm những gì mà tư nhân không làm được, nhà nước không làm những gì mà tư nhân làm được và làm tốt hơn; tăng cường xã hội hóa; tiếp tục cổ phần hóa để doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn và không thất thoát nguồn lực nhà nước.

Đây là định hướng mang tính nguyên tắc, vừa tạo “không gian” cho doanh nghiệp khu vực kinh tế nhà nước phát huy lợi thế, vừa mở đường cho khu vực tư nhân và FDI phát triển đồng hành.

Trong quá trình hội nhập, nhất là khi Việt Nam đã ký kết và triển khai hiệu quả 17 FTA, trong đó có các hiệp định thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA, vai trò của khu vực kinh tế nhà nước càng quan trọng hơn bao giờ hết. Các tập đoàn, tổng công ty nhà nước không chỉ là lực lượng chủ lực tham gia xuất khẩu, mà còn tạo nền tảng để các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhỏ và vừa hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Chuyên gia Đinh Thế Hiển đã nhận định: “Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo không phủ định cạnh tranh, mà còn thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế”. Thực tiễn đã chứng minh, khi khu vực kinh tế nhà nước hoạt động hiệu quả, hệ thống hạ tầng, vốn, công nghệ được đầu tư bài bản, thì khu vực tư nhân cũng được hưởng lợi, qua đó lan tỏa phát triển toàn nền kinh tế.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước theo thông lệ quốc tế. Điển hình như Petrovietnam đã tiên phong trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu quả, an toàn sản xuất kinh doanh. Đây là hướng đi cần nhân rộng để kinh tế nhà nước thoát khỏi “cái bóng” hành chính, vận hành theo chuẩn mực hiện đại, chuyên nghiệp.

Song song với đó, cần các giải pháp chính sách mang tính đột phá: phân cấp, phân quyền mạnh hơn; giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm; phân định rõ trách nhiệm pháp lý giữa pháp nhân và cá nhân khi xử lý sai phạm; khuyến khích xã hội hóa, tạo cơ chế để kinh tế nhà nước hợp tác chặt chẽ với tư nhân, FDI trong những lĩnh vực chiến lược.

Kinh tế nhà nước không chỉ là một thành phần trong nền kinh tế nhiều thành phần, mà là “xương sống” giữ cho quốc gia vững vàng trước những biến động toàn cầu. Muốn vậy, không thể chỉ dừng lại ở khẩu hiệu. Cần sự cải cách quyết liệt, sự đổi mới thực chất trong quản trị, sự minh bạch trong sử dụng nguồn lực. Chỉ khi ấy, kinh tế nhà nước mới phát huy đúng vai trò là trụ cột kiến tạo, điều tiết, dẫn dắt sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế Việt Nam, đúng với tinh thần của Hiến pháp và kỳ vọng của nhân dân.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước theo thông lệ quốc tế. Điển hình như Petrovietnam đã tiên phong trong chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, nâng cao hiệu quả, an toàn sản xuất kinh doanh. Đây là hướng đi cần nhân rộng để kinh tế nhà nước thoát khỏi “cái bóng” hành chính, vận hành theo chuẩn mực hiện đại, chuyên nghiệp.