Khoai sọ nương Trạm Tấu: Từ đặc sản của đồng bào vùng cao thành sản phẩm hàng hóa

Đồng bào dân tộc Mông ở huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái gọi củ khoai sọ là “kò cay”. Dịch ra: Kò nghĩa là củ, cay có nghĩa là củ có hình dạng như quả trứng. Củ khoai sọ có hình dáng và kích thước bằng quả trứng gà, trứng vịt.

Diện tích trồng khoai sọ nương ở Trạm Tấu tăng qua từng năm (Ảnh: Thanh Ngà)

Trước đây, đồng bào dân tộc Mông trồng khoai sọ chủ yếu phục vụ sinh hoạt gia đình. Nhưng hơn 3 năm lại đây, khi sản phẩm khoai sọ được nhiều người biết đến, nhiều địa phương trong huyện đã vận động, tuyên truyền đồng bào chuyển đổi những diện tích trồng ngô, lúa nương kém hiệu quả sang trồng khoai sọ.

Hiện nay, 12 xã và thị trấn huyện Trạm Tấu đều trồng khoai sọ, đây là cây lương thực đặc sản đứng sau lúa và ngô. Cùng với gà đen bản địa, măng ớt, huyện Trạm Tấu đã xác định khoai sọ là một trong những sản phẩm đặc hữu của huyện.

Đặc biệt, cây khoai sọ cho thu nhập cao gấp 4 - 5 lần trồng lúa nên địa phương xác định phát triển thành cây trồng hàng hóa, góp phần tạo thu nhập ổn định cho người dân vùng cao.

Khoai sọ Trạm Tấu được trồng trên nương, nơi đất tơi xốp có nhiều mùn đen. Thời gian trồng từ giữa tháng 3 đến hết tháng 4 khi trời bắt đầu mưa, đất nương đồi ẩm ướt, vụ thu hoạch từ cuối tháng 9 đến hết tháng 11 khi mùa mưa đã chấm dứt. Thời điểm này, trên khắp các vạt nương đồi ở huyện Trạm Tấu, bà con nông dân tấp nập thu hoạch củ khoai sọ. Những bao tải khoai sọ từ trên nương được thương lái thu gom, phần lớn được chuyển đi tiêu thụ trong và ngoài tỉnh.

Ở Trạm Tấu, khoai sọ là cây lương thực đặc sản đứng sau lúa và ngô (Ảnh: Ngọc Huyền)

Là xã có diện tích khoai sọ lớn nhất huyện và chất lượng khoai cũng ngon nhất, Bản Mù được coi là thủ phủ khoai sọ ở Trạm Tấu. Năm 2023, xã Bản Mù lên kế hoạch trồng 130 ha khoai sọ. Để bà con trồng khoai đúng kỹ thuật, mang lại năng suất cao, xã vận động người dân chủ động nguồn giống sẵn có tại địa phương, chuẩn bị quỹ đất, hướng dẫn và hỗ trợ phân bón để tiến hành trồng ngay khi vào vụ. Đặc biệt, nhờ sự hướng dẫn kỹ thuật của khuyến nông viên cơ sở nên năng suất và chất lượng khoai cao hơn trước rất nhiều. Nhờ đó, xã Bản Mù đảm bảo đủ toàn bộ lượng giống để trồng hết diện tích đất theo kế hoạch.

Đã qua rồi những năm tháng khó khăn, Bản Mù giờ đây trở thành “điểm sáng” của Trạm Tấu trong phong trào thoát nghèo từ cây khoai sọ. Bản Mù cũng trở thành mô hình tiêu biểu trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng hiệu quả để các xã khác làm theo, nhân rộng diện tích khoai sọ trên toàn huyện. Năm 2021, diện tích trồng khoai sọ của huyện Trạm Tấu là 200 ha; năm 2022, diện tích này tăng lên gấp đôi 400 ha; đến năm 2023 huyện đã đưa diện tích trồng khoai sọ lên 600 ha. Dự kiến đến năm 2025, toàn huyện sẽ mở rộng diện tích lên 1.000 ha.

Không chỉ ở xã Bản Mù, cây khoai sọ đã và đang phát triển, mở rộng diện tích tại nhiều xã ở huyện Trạm Tấu như: Xà Hồ, Bản Công, Pá Hu, Pá Lau, Tà Xi Láng...

Để nâng tầm thương hiệu sản phẩm, huyện Trạm Tấu đã vận động người dân mở rộng diện tích; hình thành các vùng sản xuất tập trung nhằm tạo thuận lợi trong chăm sóc, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm.

Xác định khoai sọ là một trong nhóm cây trồng chủ lực đem lại hiệu quả kinh tế cao và thu nhập bền vững cho người dân, Trạm Tấu định hướng phát triển khoai sọ thành sản phẩm hàng hóa để không chỉ giảm nghèo mà còn làm giàu từ khoai sọ. Vì thế, năm 2020, khoai sọ nương Trạm Tấu được Cục sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu. Từ đó, tạo điều kiện thuận lợi cho các tổ chức, cá nhân phát triển sản xuất và kinh doanh sản phẩm khoai sọ nương.

Huyện cũng thành lập Hợp tác xã Kinh doanh sản xuất và dịch vụ tổng hợp Hưng Thùy với mục tiêu tư vấn, hỗ trợ và cung cấp các dịch vụ đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực giúp đỡ nông dân trồng, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, chỉ đạo, hướng dẫn hợp tác xã xây dựng thành công sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm). Đến nay, sản phẩm khoai sọ nương của hợp tác xã được công nhận OCOP 3 sao và đang tiếp tục hoàn thiện để nâng cao thứ hạng.

Năm 2021, huyện đã triển khai dự án "Xây dựng mô hình liên kết sản xuất khoai sọ" với chủ trương đẩy mạnh trồng khoai sọ trên đất nương rẫy, chuyển diện tích đất đồi trồng cây có hiệu quả kinh tế thấp sang trồng khoai sọ nhằm từng bước phát huy cây trồng chủ lực của huyện.

Thời gian tới, huyện Trạm Tấu tiếp tục chú trọng công tác xúc tiến thương mại, quảng bá, đưa sản phẩm khoai sọ nương Trạm Tấu vào các siêu thị lớn và sàn thương mại điện tử. Cùng với đó, triển khai nghiên cứu để sơ chế, bảo quản để nâng cao hơn nữa giá trị sản phẩm.