Hợp tác công – tư: Tạo đà để công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính ký Quyết định số 2486/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 (Chiến lược).

Một trong những mục tiêu được Chiến lược nêu rõ, đó là đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm và đóng góp 7% GDP của đất nước; phấn đấu tốc độ tăng trưởng về giá trị xuất khẩu của các ngành công nghiệp văn hóa bình quân đạt 7%/năm.

Ông Lê Công Năng – Chủ tịch Diễn đàn Doanh nhân Việt Nam, Chủ tịch Công ty Wondertour có cuộc chia sẻ với Báo Công Thương về mục tiêu mà Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đề ra.

- Thưa ông, Quyết định 2486/QĐ-TTg được ví như một "luồng gió mới". Là người gắn bó với ngành du lịch, theo ông, đâu là ý nghĩa cốt lõi nhất của Chiến lược này?

Ông Lê Công Năng: Dưới góc độ kinh tế học và chiến lược quốc gia, tôi cho rằng Chiến lược này mang ý nghĩa của một cuộc "cách mạng về định danh và tái cấu trúc nguồn lực". Suốt nhiều thập kỷ, chúng ta mặc định văn hóa thuộc về kiến trúc thượng tầng, tiêu tốn ngân sách để phục vụ nhiệm vụ chính trị hoặc bảo tồn thuần túy. Vì thế, khi Chiến lược này ban hành như là lời khẳng định "văn hóa là một ngành kinh tế mũi nhọn, có khả năng sinh lời và tái đầu tư".

Ý nghĩa lớn nhất ở đây là sự hợp pháp hóa khái niệm "hàng hóa văn hóa". Khi văn hóa được coi là hàng hóa, nó mới có thể được định giá, được thương mại hóa và quan trọng nhất là được dòng vốn tư nhân tiếp cận một cách minh bạch. Trước đây, doanh nghiệp rất ngại đầu tư vào văn hóa vì ranh giới giữa "làm kinh tế" và "xâm phạm di sản" rất mong manh. Chiến lược này chính là hành lang pháp lý an toàn để bảo vệ nhà đầu tư.

Hơn thế nữa, trong bối cảnh các tài nguyên hữu hạn (khoáng sản, đất đai, lao động giá rẻ) đang dần cạn kiệt và mất lợi thế cạnh tranh, Chiến lược này mở ra kỷ nguyên khai thác "tài nguyên vô hạn" – đó là sự sáng tạo và bản sắc. 

 - Trong 10 ngành công nghiệp trọng điểm, du lịch văn hóa được xem là thế mạnh. Dưới góc nhìn của một doanh nhân hoạt động trong lĩnh vực du lịch, ông nhìn nhận ra sao về cơ hội và thách thức đặt ra đối với du lịch?

Ông Lê Công Năng: Chúng ta đang ngồi trên một "mỏ vàng" về du lịch. Theo đó, thế giới đang trải qua cuộc di cư về nhu cầu sau đại dịch Covid-19. Theo các báo cáo xu hướng du lịch, khách hàng – đặc biệt là thế hệ Gen Z và khách hạng sang không còn đi du lịch để "nhìn ngắm" mà họ đi để "sống" một cuộc đời khác. Trong khi đó, Việt Nam với bề dày lịch sử, 54 dân tộc anh em và nền ẩm thực phong phú sở hữu nguồn "nguyên liệu đầu vào" thuộc hàng tốt nhất thế giới cho ngành công nghiệp trải nghiệm.

Tuy nhiên, chúng ta vẫn còn nhiều hạn chế trong khai thác nguồn tài nguyên. Hiện, các địa phương đang tập trung “đếm” lượt khách nhưng ít quan tâm đến chi tiêu bình quân và thời gian lưu trú của khách du lịch. Chúng ta bán vé tham quan 20.000 - 50.000 đồng, trong khi lẽ ra phải bán những show diễn thực cảnh triệu đồng như "Ký ức Hội An" hay "Tinh hoa Bắc Bộ" ở quy mô rộng hơn, hoặc những tour nhập vai (Role-playing tours) nơi khách được hóa thân làm quan lại, nông dân thời xưa.

Ngoài ra, chúng ta còn thiếu hụt công nghệ kể chuyện. Những người làm du lịch chúng tôi luôn trăn trở làm sao để một viên gạch ở Hoàng thành Thăng Long hay một câu hò xứ Nghệ phải "cất tiếng nói". Nếu không có công nghệ số (VR/AR/Mapping 3D) và tư duy sáng tạo để "đóng gói" văn hóa thành sản phẩm số, chúng ta mãi mãi chỉ là người cung cấp bối cảnh cho các nền tảng du lịch nước ngoài (OTA) hưởng lợi nhuận chính.

- Từ thực tiễn phát triển du lịch, theo ông mục tiêu ngành công nghiệp văn hoá đóng góp 7% GDP vào năm 2030 có khả thi?

Ông Lê Công Năng: 7% là con số khả thi nếu nhìn sang Hàn Quốc hay Nhật Bản – nơi công nghiệp nội dung đóng góp trên 10% GDP và lan tỏa sang các ngành mỹ phẩm, thời trang, thực phẩm. Nhưng với tốc độ tăng trưởng khoảng và cơ chế hiện tại của Việt Nam, tôi e rằng mục tiêu này sẽ vô cùng thách thức.

Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở nhân tài hay ý tưởng, mà nằm ở cơ chế định giá và sở hữu trí tuệ.   Hiện, hệ thống tài chính của chúng ta chưa có khung pháp lý và công cụ chuẩn để định giá tài sản vô hình. Thiếu vốn, các doanh nghiệp văn hóa mãi mãi ở quy mô siêu nhỏ (Micro-SMEs), hoạt động manh mún, "lấy ngắn nuôi dài", không thể mở rộng quy mô (Scale-up) ra quốc tế.

- Vậy theo ông, đâu là giải pháp mang tính "đột phá" để tạo ra bước chuyển thực sự, thay vì những giải pháp tình thế?

Ông Lê Công Năng: Các giải pháp như đào tạo nhân lực, xúc tiến thương mại là cần thiết nhưng chưa đủ. Nếu phải chọn một giải pháp duy nhất để tạo đà phát triển công nghiệp văn hoá, theo tôi cần thúc đẩy hoàn thiện thể chế hợp tác công - tư (PPP) đặc thù cho văn hóa. Bởi, Nhà nước đang quản lý " hệ thống bảo tàng, nhà hát, di tích cấp quốc gia, dữ liệu lịch sử, kho tàng phim ảnh cũ... Nhưng còn thiếu sự linh hoạt của thị trường, thiếu ngân sách duy tu và thiếu nguồn vốn rủi ro cho sáng tạo mới. Ngược lại, tư nhân có vốn, có công nghệ quản trị hiện đại, có sự nhạy bén với thị hiếu nhưng không được phép hoặc e ngại rủi ro pháp lý khi đầu tư vào tài sản công.

Vì thế, chúng ta cần một cơ chế cho phép tư nhân tham gia sâu vào việc khai thác, vận hành và bảo tồn các thiết chế văn hóa. Khi "nút thắt" sở hữu và quản lý được tháo gỡ.

Từ góc độ đại diện tiếng nói doanh nhân tại Diễn đàn Doanh nhân Việt Nam, tôi có 3 kiến nghị: Thứ nhất, kiến tạo "vườn ươm" bằng chính sách thuế: Đề xuất miễn thuế thu nhập doanh nghiệp và giảm 50% VAT trong 5 năm đầu cho các startup thuộc lĩnh vực công nghệ văn hóa, thiết kế sáng tạo, game giáo dục.

Thứ hai, thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm văn hóa, quỹ này sẽ hoạt động như một quỹ đầu tư mạo hiểm, rót vốn vào các dự án phim ảnh, nghệ thuật có tiềm năng xuất khẩu và thương mại cao. Nhà nước chấp nhận rủi ro để đổi lấy sự bùng nổ của các "kỳ lân" văn hóa.

Thứ ba, trong kỷ nguyên số, ăn cắp bản quyền là hành vi "giết chết" sự sáng tạo nhanh nhất và tàn độc nhất. Nếu một bộ phim vừa ra rạp đã bị livestream, một bài hát vừa ra mắt đã bị sao chép miễn phí, thì không ai dám bỏ tiền tỷ ra đầu tư nữa. Cần những chế tài xử phạt thật nặng, kể cả xử lý hình sự, để bảo vệ chất xám của nghệ sĩ và doanh nghiệp.

Xin cảm ơn ông!