Gỡ 'điểm nghẽn' liên kết để đón dòng FDI thế hệ mới

Doanh nghiệp Việt vẫn khó bước vào “mắt xích” giá trị cao

Phát biểu tại Diễn đàn Nhịp cầu phát triển Việt Nam 2026 diễn ra gần đây, TS. Lê Duy Bình - Giám đốc Economica cho biết, để đáp ứng nhu cầu phát triển, từ nay đến năm 2030, mỗi năm Việt Nam cần thu hút khoảng 45 - 50 tỷ USD vốn FDI đăng ký và 35 - 40 tỷ USD vốn giải ngân.

Tuy nhiên, điều Việt Nam cần hiện nay không chỉ là “nhiều vốn hơn”, mà là dòng vốn FDI thế hệ mới - dòng vốn có hàm lượng công nghệ cao, thân thiện môi trường, có trách nhiệm xã hội và đặc biệt là tạo được sự lan tỏa về công nghệ, năng lực quản trị cho doanh nghiệp trong nước.

Thực tế cho thấy, đây vẫn là một thách thức lớn. Cả nước hiện có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động nhưng chỉ khoảng 5.000 doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc các tập đoàn đa quốc gia. Trong số đó, chỉ khoảng 300 doanh nghiệp là nhà cung cấp cấp 1 và cấp 2, còn doanh nghiệp trở thành nhà cung cấp cấp 1 trực tiếp cho các tập đoàn đa quốc gia chỉ khoảng 100 đơn vị.

Những con số này phần nào phản ánh khoảng cách khá xa giữa khu vực doanh nghiệp nội địa với chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo bà Đỗ Thị Thúy Hương - Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, Việt Nam đã rất thành công trong thu hút FDI, đặc biệt ở lĩnh vực điện tử và công nghệ cao. Tuy nhiên, mức độ liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa vẫn là một “điểm nghẽn” lớn.

“Thách thức quan trọng nhất không chỉ nằm ở công nghệ hay vốn đầu tư, mà nằm ở năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế một cách ổn định và bền vững của doanh nghiệp Việt”, bà Hương nói.

Theo bà Hương, các tập đoàn toàn cầu hiện không chỉ tìm kiếm nhà cung ứng có giá cạnh tranh mà yêu cầu đồng thời rất nhiều tiêu chí như chất lượng sản phẩm gần như tuyệt đối, quản trị theo chuẩn quốc tế, giao hàng chính xác, bảo mật dữ liệu, cải tiến liên tục và khả năng mở rộng quy mô khi cần thiết.

Đây là những yêu cầu không dễ với phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vốn vẫn chủ yếu ở quy mô vừa và nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế, mức đầu tư cho tự động hóa và chuyển đổi số chưa đủ sâu.

“Nhiều doanh nghiệp khi được giao sản phẩm mẫu thì làm rất tốt, nhưng lại khó duy trì chất lượng ổn định trong thời gian dài hoặc chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn kiểm định quốc tế cũng như yêu cầu giao hàng đồng bộ. Những điều đó khiến họ khó có thể bước vào các mắt xích có giá trị cao trong chuỗi cung ứng”, bà Hương chia sẻ.

Không chỉ hạn chế về công nghệ hay quản trị, một điểm yếu khác của doanh nghiệp Việt là thiếu tính liên kết hệ sinh thái. Khi đặt nhà máy tại Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử và công nghệ cao, nhà đầu tư cần một chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh từ linh kiện, vật liệu, logistics cho tới kỹ thuật hỗ trợ. Tuy nhiên, doanh nghiệp trong nước hiện vẫn hoạt động rời rạc, thiếu liên kết để cùng hình thành hệ sinh thái đủ mạnh.

“Nếu có thể hình thành các cụm công nghiệp công nghệ cao theo chuỗi, thì giá trị đóng góp của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng sẽ cao hơn rất nhiều”, bà Hương nhận định.

Không chỉ là câu chuyện của riêng doanh nghiệp

Ở góc nhìn khác, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam cho rằng, không phải doanh nghiệp Việt Nam không muốn trở thành đối tác chiến lược của các tập đoàn lớn, mà điều kiện và cấu trúc chuỗi giá trị của nền kinh tế hiện nay chưa cho phép nhiều doanh nghiệp làm được điều đó.

Theo ông Tuấn, một xu hướng đáng chú ý là bên cạnh các “ông lớn” như Intel, Samsung, ngày càng có nhiều doanh nghiệp FDI quy mô nhỏ từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc hay Đài Loan đi theo để hình thành hệ sinh thái riêng. Điều này khiến cơ hội chen chân của doanh nghiệp nội địa ngày càng khó khăn hơn.

“Doanh nghiệp Việt cần chuyển dịch tư duy cạnh tranh, thay vì cạnh tranh bằng giá rẻ thì phải cạnh tranh bằng độ tin cậy, bằng chất lượng ổn định và khả năng giao hàng đúng hạn”, ông Tuấn nhấn mạnh.

Theo ông, muốn trở thành đối tác chiến lược thì doanh nghiệp không chỉ bán sản phẩm mà phải bán cả giải pháp kỹ thuật đi kèm. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn đang vận hành theo mô hình gia đình, thiếu hệ thống quản trị minh bạch, chuẩn hóa và có thể kiểm toán được.

Đáng chú ý, ông Tuấn cho rằng bài toán vốn đang là một “nút thắt” rất lớn. “Nếu doanh nghiệp Việt Nam đầu tư chủ yếu bằng vốn vay ngân hàng, với lãi suất hiện nay và chủ yếu là vay ngắn hạn, thì rất khó cạnh tranh với các nhà cung cấp nước ngoài”, ông Tuấn nói.

Ông dẫn chứng, nhiều tập đoàn nước ngoài sẵn sàng đầu tư nhà xưởng, lắp đặt máy móc trước rồi mới tìm nhà cung cấp. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt Nam thường phải chờ có hợp đồng mới bắt đầu đầu tư. Khoảng cách về năng lực tài chính vì thế ngày càng lớn.

Không chỉ vốn, doanh nghiệp còn gặp khó về nhân lực chất lượng cao, tiêu chuẩn quản trị, truy xuất nguồn gốc cũng như khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế do các rào cản pháp lý liên quan đến tài sản bảo đảm và đất đai.

Theo các chuyên gia, để tháo gỡ điểm nghẽn liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và FDI, cần một cách tiếp cận đồng bộ hơn.

Bên cạnh nỗ lực tự thân của doanh nghiệp trong nâng cấp công nghệ, quản trị và chất lượng nhân lực, cần có các chương trình phát triển doanh nghiệp nội địa quy mô quốc gia, tương tự mô hình Thái Lan hay Malaysia đã triển khai.

Cùng với đó là các chính sách thúc đẩy liên kết chuỗi, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn dài hạn, khuyến khích đầu tư vào nghiên cứu và phát triển, tự động hóa, AI, chuyển đổi số xanh và ESG (môi trường, xã hội, quản trị)

Để đáp ứng nhu cầu phát triển, từ nay đến năm 2030, mỗi năm Việt Nam cần thu hút khoảng 45 - 50 tỷ USD vốn FDI đăng ký và 35 - 40 tỷ USD vốn giải ngân.