Gỡ điểm nghẽn để thương mại điện tử tăng trưởng bền vững

Điểm nghẽn phía sau những con số

Thương mại điện tử Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu. Nếu trước đây, cuộc đua chủ yếu xoay quanh quy mô giao dịch và tốc độ tăng trưởng, nay trọng tâm đã chuyển sang chất lượng phát triển và tính bền vững của thị trường.

Sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng là minh chứng rõ nét. Người tiêu dùng không còn chỉ mua quần áo, mỹ phẩm hay hàng tiêu dùng nhỏ lẻ trên các sàn thương mại điện tử mà đã mở rộng sang điện máy, nội thất, đồ gia dụng và nhiều sản phẩm có giá trị cao. Điều đó cho thấy thương mại điện tử không còn là một kênh bán hàng bổ trợ, mà đang trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống phân phối hiện đại.

Theo số liệu của Metric.vn, trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh số trên bốn sàn thương mại điện tử lớn đạt gần 291,6 nghìn tỷ đồng, tăng hơn 44% so với cùng kỳ năm trước. Hơn 2,18 tỷ sản phẩm được tiêu thụ, với gần 614.000 cửa hàng phát sinh đơn hàng. Đằng sau những con số tăng trưởng ấy là một chuỗi giá trị ngày càng lớn, kết nối nhà sản xuất, nhà phân phối, nền tảng số, logistics và người tiêu dùng. Nhưng cũng chính ở đó xuất hiện những bài toán mới về năng lực cạnh tranh, quyền làm chủ dữ liệu và khả năng phát triển bền vững của thị trường.

Sự phát triển của các nền tảng số đã mở ra cơ hội chưa từng có cho doanh nghiệp Việt. Chỉ với một gian hàng trực tuyến, nhiều doanh nghiệp nhỏ đã có thể tiếp cận khách hàng trên phạm vi cả nước, thậm chí vươn ra thị trường quốc tế. Tuy nhiên, khi nền tảng số trở thành "cửa ngõ" kết nối hàng hóa với người tiêu dùng, câu chuyện không còn chỉ là bán được nhiều hàng hơn, mà là ai đang nắm quyền quyết định đối với dòng chảy của thị trường.

Trao đổi với Báo Công Thương bên lề Hội thảo "Ngành thực phẩm và hàng tiêu dùng nhanh trước làn sóng tiêu dùng xanh và chuyển đổi số", ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết cấu trúc thị trường thương mại điện tử Việt Nam hiện có sự phân cực rõ rệt khi các nền tảng nước ngoài chiếm khoảng 96% thị phần, còn nền tảng trong nước chỉ khoảng 4%.

Theo ông Tuấn, điều đáng lo ngại không chỉ là chênh lệch thị phần mà còn là nguy cơ về tự chủ kinh tế, dữ liệu và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt. Khi dữ liệu về hành vi tiêu dùng, thanh toán và hoạt động kinh doanh tập trung trên các nền tảng nước ngoài, các nền tảng này cũng nắm lợi thế trong việc phân bổ lưu lượng truy cập và ưu tiên hiển thị sản phẩm.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải xây dựng mối liên kết chặt chẽ hơn giữa nhà sản xuất, nhà phân phối và nền tảng số. Nếu nhà sản xuất không nắm được nhu cầu thị trường, nhà phân phối thiếu dữ liệu để dự báo tiêu dùng, còn nền tảng giữ phần lớn thông tin về khách hàng, chuỗi giá trị sẽ khó tạo được sự cân bằng và doanh nghiệp nội địa sẽ ngày càng phụ thuộc vào "luật chơi" của nền tảng.

Bên cạnh đó, một điểm nghẽn khác đang dần bộc lộ là logistics. Khi người tiêu dùng ngày càng mua nhiều sản phẩm cồng kềnh như sofa, giường, tủ, máy giặt hay tivi trên môi trường số, yêu cầu về kho bãi, vận chuyển, lắp đặt và hậu mãi cũng tăng lên đáng kể. Trong khi đó, chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, hạ tầng chưa đồng bộ, mức độ tự động hóa còn hạn chế và sự kết nối dữ liệu giữa sản xuất, phân phối với tiêu dùng chưa thực sự hiệu quả.

Theo ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Bộ Công Thương đang tập trung hoàn thiện hạ tầng logistics thông minh, kho lạnh liên vùng và sẽ ban hành tiêu chí phân loại, phân hạng trung tâm logistics nhằm tạo cơ sở cho đầu tư, phát triển hạ tầng trong thời gian tới. Đây được xem là một trong những điều kiện quan trọng để giảm chi phí phân phối và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Niềm tin là nền tảng của thị trường

Nếu logistics là "xương sống" của thương mại điện tử, niềm tin chính là nền tảng để thị trường phát triển lâu dài. Một thị trường có thể tăng trưởng rất nhanh, nhưng nếu người tiêu dùng vẫn thường xuyên đối mặt với hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng hay quảng cáo sai sự thật thì tốc độ tăng trưởng đó sẽ khó tạo ra giá trị bền vững.

Thực tế, trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 74 vụ vi phạm trên môi trường thương mại điện tử, thu nộp ngân sách hơn 9,35 tỷ đồng và chuyển cơ quan điều tra khởi tố 8 vụ việc liên quan đến hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Điều đó cho thấy gian lận thương mại đang dịch chuyển mạnh lên môi trường số và đòi hỏi phương thức quản lý cũng phải thay đổi theo.

Cùng với tăng cường kiểm tra, việc phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc, định danh sản phẩm như VeriGoods.vn cũng là bước đi cần thiết để nâng cao tính minh bạch của thị trường. Tuy nhiên, truy xuất nguồn gốc chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với trách nhiệm của nền tảng, doanh nghiệp và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Trọng Tuyến, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, cho rằng thương mại điện tử Việt Nam đã qua giai đoạn tăng trưởng bằng mọi giá và đang bước sang giai đoạn phát triển theo chiều sâu. Theo ông, muốn phát triển bền vững, doanh nghiệp cần dựa trên ba trụ cột là tuân thủ pháp luật, nâng cao năng lực vận hành và xây dựng niềm tin với người tiêu dùng.

Ông Tuyến nhấn mạnh, niềm tin là tài sản được hình thành rất chậm nhưng có thể mất đi rất nhanh. Vì vậy, bên cạnh việc bảo đảm chất lượng, nguồn gốc hàng hóa, doanh nghiệp cần khai thác dữ liệu hiệu quả và xây dựng chính sách hậu mãi minh bạch. "Tuân thủ pháp luật là nền tảng, năng lực vận hành là động cơ, còn niềm tin của người tiêu dùng là tài sản sinh lợi lâu dài cho doanh nghiệp", ông Trần Trọng Tuyến nhận định.

Cần tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn về dữ liệu, logistics, nền tảng số và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng để thương mại điện tử thực sự trở thành động lực của kinh tế số.