Đổi mới sinh thái ngành dệt may: Khó ở đâu?

Áp lực môi trường, chuyển đổi xanh

Dệt may là một trong những ngành công nghiệp xuất khẩu chủ lực, đóng góp lớn cho tăng trưởng và việc làm. Nhưng đây cũng là ngành luôn được lấy như một ví dụ điển hình về quá trình gây ô nhiễm trong quá trình sản xuất. Thực tế, các dự án dệt nhuộm cho đến nay vẫn luôn là nỗi e ngại của các địa phương khi doanh nghiệp xin đầu tư trên địa bàn.

Tại Hội thảo tập huấn “Đổi mới sinh thái ngành dệt may diễn ra gần đây” do Công ty TNHH Trung tâm sản xuất sạch hơn phối hợp tổ chức gần đây, các diễn giả đưa ra những số liệu đáng chú ý: Trung bình, để sản xuất 1 kg sản phẩm dệt, cần tới 0,58 kg hóa chất; khoảng 3.500 loại hóa chất được sử dụng trong toàn chuỗi giá trị, trong đó hàng trăm chất tiềm ẩn rủi ro cao đối với môi trường.

Không chỉ là nước thải chứa kim loại nặng, ngành còn phát sinh khí thải, formaldehyde, cùng lượng lớn chất thải rắn. Đáng chú ý, dệt may Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào năng lượng hóa thạch, với mức phát thải khoảng 5 triệu tấn CO₂ mỗi năm.

Tiêu thụ tài nguyên cũng là một áp lực lớn. Quy trình nhuộm có thể sử dụng hàng trăm lít nước cho mỗi kg vải, trong khi năng lượng và hóa chất đi kèm không hề nhỏ.

Như vậy có thể thấy, không chỉ riêng một khâu nào trong công đoạn xuất của ngành dệt may ảnh hưởng tới môi trường mà là toàn chuỗi. Đây cũng là thách thức cho cả nhà nghiên cứu, nhà quản lý và doanh nghiệp khi giải bài toán môi trường cho ngành.

Mặt khác, dệt may là ngành xuất khẩu chiếm tới khoảng 80% sản lượng sản phẩm, thị trường xuất khẩu chính vẫn là Mỹ, EU, Nhật Bản - đây là những quốc gia đang siết chặt tiêu chuẩn môi trường, truy xuất nguồn gốc và phát thải carbon. Không “xanh”, đồng nghĩa với việc bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo PGS.TS. Phùng Chí Sỹ - Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, đổi mới sinh thái là quá trình đưa ra các giải pháp, sản phẩm, dịch vụ hoặc phương pháp mới để tạo ra giá trị kinh tế đồng thời bảo vệ môi trường. Điều đáng chú ý là cách tiếp cận này không chỉ là công nghệ, mà đi sâu vào thay đổi mô hình sản xuất và tư duy quản trị.

Nỗ lực chuyển đổi

Nhằm đáp ứng yêu cầu về phát triển bền vững, Chính phủ đã đưa ra những cam kết rất mạnh mẽ, cùng với đó khung pháp lý về lĩnh vực này cũng đang dần hoàn thiện. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đưa vào nhiều công cụ quan trọng như kinh tế tuần hoàn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), hay yêu cầu áp dụng “kỹ thuật hiện có tốt nhất” (BAT). Những quy định này không còn mang tính khuyến khích, mà đã có lộ trình bắt buộc.

Ở cấp độ chiến lược, Việt Nam đặt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050, đồng thời tích hợp “xanh hóa ngành dệt may” vào các chiến lược phát triển ngành. Điều này đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp trong chuỗi đều phải thay đổi, không có ngoại lệ.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp đã chuyển động khi đầu tư hệ thống tái chế nước, sử dụng năng lượng mặt trời, thay thế hóa chất độc hại, ứng dụng công nghệ nhuộm tự động giúp giảm tiêu hao và tăng hiệu suất. Một số đơn vị đạt tỷ lệ “right-first-time” (tỷ lệ sản phẩm hoàn thành đúng tiêu chuẩn ngay từ lần đầu) tới 95 - 98%, vừa tiết kiệm chi phí vừa giảm phát thải.

Dù vậy, theo phản ánh của nhiều doanh nghiệp, quá trình xanh hóa sản xuất khó khăn là không hề nhỏ. Chi phí đầu tư công nghệ xanh cao, đặc biệt với doanh nghiệp vừa và nhỏ; khả năng tiếp cận tài chính xanh còn hạn chế. Quan trọng hơn, tư duy sản xuất truyền thống chạy theo sản lượng, giá rẻ vẫn còn khá phổ biến.

TS. Nguyễn Văn Thông - Chuyên gia trong lĩnh vực dệt may nhận định: “Việc sử dụng nhiều hóa chất đi kèm với những hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường và sức khỏe con người, đồng thời tạo ra những thách thức kinh tế không nhỏ. Điều này cho thấy, bài toán không chỉ là môi trường mà còn là hiệu quả kinh tế dài hạn”.

Để tháo gỡ những nút thắt này, nhiều sáng kiến đã được triển khai, trong đó đáng chú ý là các chương trình thí điểm đổi mới sinh thái do các tổ chức quốc tế phối hợp thực hiện.

Các dự án gần đây tập trung hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nhận diện “điểm nóng” môi trường trong chuỗi giá trị, từ đó xây dựng mô hình kinh doanh mới theo hướng tuần hoàn. Tại Việt Nam, đã có khoảng 8 doanh nghiệp được lựa chọn tham gia thí điểm, với mục tiêu giảm thiểu sử dụng và phát thải các hóa chất đáng quan ngại.

Bên cạnh các hoạt động về kỹ thuật, các chương trình này còn hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận tài chính, xây dựng dự án khả thi để thu hút vốn. Bởi lẽ, nếu không có nguồn lực, mọi cam kết xanh hóa đều khó thành hiện thực.

Có thể thấy, đổi mới sinh thái ngành dệt may là quá trình tái cấu trúc toàn diện, từ nguyên liệu, sản xuất đến tiêu dùng. Muốn đi nhanh, cần ba yếu tố: Chính sách rõ ràng, tài chính đủ mạnh và doanh nghiệp sẵn sàng thay đổi. Trong đó, vai trò của Nhà nước không chỉ là ban hành quy định, mà còn phải dẫn dắt thị trường thông qua cơ chế khuyến khích, tín dụng xanh và hỗ trợ công nghệ. Còn với doanh nghiệp, yêu cầu không chỉ là nỗ lực mà còn là tốc độ. 

Dệt may Việt Nam đã từng đi nhanh nhờ lợi thế lao động và chi phí. Nhưng trong giai đoạn tới, lợi thế đó sẽ không còn đủ. Xanh hóa không chỉ là trách nhiệm môi trường mà là điều kiện để tồn tại.

Dự án Giảm sử dụng và phát thải hóa chất, bao gồm các chất hữu cơ khó phân hủy trong lĩnh vực dệt may có sự tham gia của Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng lực lượng chuyên gia kỳ cựu kỳ vọng sẽ giúp ngành dệt may đổi mới hệ sinh thái, sớm đạt mục tiêu sản xuất xanh, sạch và phát triển bền vững.