Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam: Từ linh kiện đơn giản đến công nghệ cao

Bước chuyển biến rõ nét

Cả nước có hơn 2.000 doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ, trong đó hơn 300 doanh nghiệp đang tham gia vào chuỗi cung ứng đa quốc gia thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có sản xuất ô tô, xe máy.

Từ những bước khởi đầu khiêm tốn, ngành công nghiệp hỗ trợ ô tô Việt Nam đã chứng kiến những chuyển biến rõ nét, đơn cử như Toyota Việt Nam (TMV) nổi bật ở cả quy mô nội địa hóa và nâng tầm năng lực nhà cung cấp. Sau gần ba thập kỷ hiện diện, TMV đã xây dựng mạng lưới hơn 60 nhà cung cấp trong nước, nội địa hóa hơn 1.000 mã linh kiện, từng bước đưa ngành công nghiệp hỗ trợ tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ông Nuntawat Tananuwatm - Trưởng phòng Mua hàng TMV cho biết, chiến lược nội địa hóa của hãng được xác lập theo hướng “đi từ dễ đến khó”: “Chúng tôi bắt đầu từ các bộ phận cồng kềnh, cần nhiều lao động; sau đó mở rộng sang các chi tiết thép, nhựa có hình dạng phức tạp, kích thước trung bình, đòi hỏi nâng cao năng lực sản xuất. Tiếp theo là các linh kiện yêu cầu độ chính xác và tính thẩm mỹ cao như: động cơ, hộp số, cần sự hỗ trợ kỹ thuật từ các công ty có kinh nghiệm”.

Đến nay, TMV đã nâng số lượng nhà cung cấp từ 15 (1997 - 2010) lên 61 (2021 - 2025), nội địa hóa thành công hơn 1.000 mã linh kiện. “Mục tiêu tương lai của chúng tôi là hướng tới nội địa hóa các bộ phận lắp ráp phức tạp, kỹ thuật cao, phụ thuộc vào đầu tư mới và mở rộng sản lượng”, ông Nuntawat chia sẻ. Song song với nội địa hóa, doanh nghiệp cũng chủ động phát triển năng lực nhà cung cấp.

Ông Kiều Đức Hà, Trưởng ban Kỹ thuật và Phát triển nền tảng nhà cung cấp TMV, cho biết, từ 2018, doanh nghiệp triển khai lộ trình hỗ trợ bài bản: “Bắt đầu bằng cải tiến nền tảng quản lý (5S), sau đó nâng cao năng suất qua cải tiến dòng chảy công đoạn, áp dụng tự động hóa đơn giản, tiến tới phát triển nhà cung cấp tự chủ và nâng cao năng lực cạnh tranh về giá Monozukuri”.

Những cải tiến đã đem lại kết quả rõ rệt. Theo đó, một nhà cung cấp sau khi áp dụng nguyên tắc sản xuất của Toyota đã giảm số công nhân trên dây chuyền từ 8 xuống 3 người, năng suất tăng trung bình 16%, tiết kiệm 2,12 tỷ đồng/năm chi phí nhân công và 4,43 tỷ đồng/năm chi phí vận hành kho. Doanh nghiệp cũng đào tạo 129 nhân viên nòng cốt của các nhà cung cấp theo phương pháp “20% lý thuyết, 80% thực hành” và cử chuyên gia trực tiếp hỗ trợ tại nhà máy.

Đáng chú ý, từ 2020 đến nay, TMV đã mở rộng hợp tác với Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) và nhiều địa phương thực hiện các chương trình hỗ trợ, tư vấn cải tiến doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ. Tính đến năm 2024, 129 doanh nghiệp đã được hỗ trợ, trong đó 29 doanh nghiệp được cải tiến trực tiếp tại hiện trường, giúp tăng năng suất trung bình 30% và tiết kiệm 21 tỷ đồng/năm.

Năm 2025, TMV dự kiến tư vấn cải tiến cho 12 doanh nghiệp, với đội ngũ 8 chuyên gia giàu kinh nghiệm, tập trung vào các nội dung như 5S, cải tiến dòng chảy (MIFC), tự động hóa đơn giản (Karakuri).

Ông Nguyễn Vân - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Hà Nội (HANSIBA) lại cho rằng, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ muốn phát triển bền vững không thể đứng riêng lẻ, cũng không thể chỉ dựa vào nỗ lực nội tại. “Muốn công nghiệp hỗ trợ phát triển, không thể chỉ có doanh nghiệp, mà phải có cả chính quyền, hiệp hội, các viện nghiên cứu và trường đào tạo cùng tham gia”.

Từ phía địa phương, Hà Nội được đánh giá là một trong những địa phương chủ động nhất trong việc tạo không gian và điều kiện để các mối liên kết này hình thành. Thông qua Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ, cùng các hoạt động xúc tiến thương mại, hội nghị kết nối cung cầu và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ mới, Hà Nội giữ vai trò “mở đường” cho doanh nghiệp gặp được đối tác phù hợp và tiếp cận các yêu cầu thị trường. Thành phố không chỉ hỗ trợ thủ tục hay cơ chế, mà còn chú trọng xây dựng môi trường thúc đẩy sự hợp tác giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI - yếu tố được xem là chìa khóa nâng cao năng lực nội tại.

 Doanh nghiệp chủ động đầu tư chiều sâu, chuẩn hóa quy trình

Theo các chuyên gia, đối với các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phải chủ động hơn trong việc đổi mới công nghệ, đầu tư chiều sâu và chuẩn hóa quy trình. Tuy nhiên, để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cần thêm những cơ chế hỗ trợ phù hợp, đặc biệt liên quan đến tiếp cận tín dụng, đào tạo nhân lực và cập nhật thông tin thị trường. Theo ông Hùng, doanh nghiệp cần được “trao công cụ” để có thể đáp ứng tiêu chuẩn cao của khách hàng quốc tế; và Nhà nước cùng hiệp hội nên đóng vai trò cung cấp thông tin, đào tạo và tư vấn nhằm giúp doanh nghiệp giảm rủi ro trong quá trình đổi mới.

Từ phía hiệp hội, ông Nguyễn Vân đề xuất đẩy mạnh hơn nữa hoạt động liên kết giữa doanh nghiệp - hiệp hội, viện, trường - cơ quan quản lý. Ông nhấn mạnh việc phát huy vai trò cầu nối của HANSIBA trong các chương trình xúc tiến thương mại, đào tạo nhân lực và hỗ trợ thủ tục cho các dự án công nghiệp hỗ trợ. Bên cạnh đó, các mô hình như Khu công nghiệp hỗ trợ Nam Hà Nội cần được triển khai mạnh mẽ hơn, bởi đây sẽ là không gian thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, dịch vụ kỹ thuật và cơ hội hợp tác với doanh nghiệp nước ngoài. Các hoạt động khảo sát nhà máy, hỗ trợ thử nghiệm, kiểm định và tư vấn cải tiến theo ông Vân cần được mở rộng để nhiều doanh nghiệp có thể tiếp cận hơn.

Nêu vấn đề, TS. Trương Thị Chí Bình, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) chỉ ra ngành chế tạo Việt Nam các năm qua có tiến bộ, với giá trị gia tăng trong GDP đã tiệm cận với Trung Quốc, ở mức 26,3% so với 28,6%, theo số liệu tính đến năm 2023 của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp Quốc (UNIDO). Tuy nhiên, hạn chế lâu nay vẫn là năng lực sản xuất thiết bị gốc (OEM), thiết kế gốc (ODM) và thương hiệu gốc (OBM).

"Chúng ta thường nói mình đang làm OEM, nhưng thực tế phần lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa đạt đến OEM đúng nghĩa. Đa số dừng ở mức gia công đơn lẻ. Một số ít có thể sản xuất cụm linh kiện, nhưng chưa phổ biến", bà Bình cho biết.

Bà ví dụ ngành ô tô, nhiều doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước đã cung cấp cho các thương hiệu xe hơi lớn nhưng chỉ gia công linh kiện đơn lẻ, không phải cụm linh kiện. Tương tự, nhiều doanh nghiệp ngành điện tử "rất vất vả để xin được tham gia vào chuỗi cung ứng các tập đoàn lớn.

Về phía cơ quan quản lý, ông Phạm Văn Quân, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, cho biết Bộ đang nghiên cứu ban hành thêm các chính sách ưu đãi dành riêng cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, gồm ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế nhập khẩu thiết bị, hỗ trợ tín dụng lãi suất thấp cho dự án đổi mới máy móc, tự động hóa dây chuyền. Đồng thời, Bộ phối hợp thúc đẩy hình thành quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ, khuyến khích doanh nghiệp nhỏ và vừa mạnh dạn ứng dụng khoa học, công nghệ hiện đại.

Bộ Công Thương đẩy mạnh các chương trình kết nối doanh nghiệp nội với doanh nghiệp FDI trong ngành ô tô, điện tử. Thông qua Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ, nhiều hội chợ kết nối cung cầu, ngày hội tìm kiếm nhà cung ứng đã giúp các tập đoàn như Toyota, Samsung, LG, Canon tìm được đối tác phù hợp. Đây chính là nền tảng để các doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, góp phần hiện thực hóa mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa và tăng sức cạnh tranh của công nghiệp hỗ trợ Việt Nam.