Xây dựng đô thị lấn biển: Khai thác hiệu quả lợi thế kinh tế biển

Mở thêm không gian phát triển từ biển

Trong bối cảnh nhu cầu về không gian phát triển mới ngày càng lớn, Quốc hội vừa thảo luận về cơ chế, chính sách đối với dự án xây dựng khu đô thị lấn biển để tích hợp vào dự án Luật Phát triển đô thị. Đây không chỉ là câu chuyện bổ sung quỹ đất cho phát triển đô thị, mà còn gắn với bài toán khai thác hiệu quả hơn không gian biển, hình thành các cực tăng trưởng mới và huy động nguồn lực lớn từ khu vực ngoài nhà nước.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, đặc thù của loại dự án này là hình thành một khu vực lấn biển chưa tồn tại trên thực tế để phát triển đô thị. Đây không chỉ là hoạt động lấn biển nhằm tạo quỹ đất, mà hướng tới hình thành những khu đô thị mới trên biển theo hướng xanh, hiện đại, thông minh, mang tính biểu tượng quốc gia, tạo cực tăng trưởng mới và thu hút các nhà đầu tư chiến lược. Đồng thời, đây cũng là những dự án có quy mô rất lớn, thời gian thực hiện dài, nhu cầu nguyên vật liệu phục vụ san lấp và xây dựng lớn.

Từ góc độ chiến lược, việc xây dựng khu đô thị lấn biển cho thấy cách tiếp cận mới trong phát triển: không chỉ nhìn biển như một không gian tài nguyên, mà còn là không gian kinh tế, không gian sinh tồn và không gian mở rộng phát triển quốc gia trong dài hạn.

Nghị quyết số 20-NQ/TW Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về “xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh” đã xác định mục tiêu đến năm 2030, kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao; đời sống nhân dân vùng ven biển, hải đảo được nâng cao; văn hóa biển được giữ gìn và phát huy. Quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia trên biển được giữ vững; vị thế, uy tín và vai trò của Việt Nam được nâng cao.

Cụ thể, tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước; thu nhập bình quân đầu người của các tỉnh, thành phố ven biển cao hơn 1,2 - 1,3 lần mức bình quân cả nước. Tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân của các địa phương ven biển phấn đấu đạt trên 11%/năm.

Đến năm 2045, Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, giàu từ biển, phát triển bền vững từ biển, có nền quản trị hiện đại, khoa học công nghệ tiên tiến. Đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân vùng biển, đảo được nâng cao toàn diện.

Trên thực tế, nhận thức rõ tiềm năng và vai trò của kinh tế biển đối với phát triển kinh tế - xã hội, Đảng và Nhà nước đã sớm đề ra các định hướng phát triển kinh tế biển, ven biển. Ngay từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V năm 1982, kinh tế biển đã được xác định là một trọng tâm phát triển. Quan điểm này tiếp tục được cụ thể hóa qua các kỳ đại hội và đặc biệt tại Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XII về “Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.

Đặt trong mạch phát triển đó, các khu đô thị lấn biển có thể được xem là một công cụ cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu mở rộng không gian quốc gia hướng ra biển, gắn phát triển đô thị với khai thác hiệu quả hơn các lợi thế của kinh tế biển.

Khai thác lợi thế biển phải gắn với phát triển bền vững

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nhiều lợi thế để phát triển kinh tế biển, với hơn 3.260 km bờ biển, trên 1 triệu km² vùng đặc quyền kinh tế và hơn 4.000 hòn đảo lớn nhỏ. Đây là những điều kiện thuận lợi để phát triển các ngành kinh tế biển, trong đó có nuôi biển công nghiệp, qua đó hình thành động lực mới cho kinh tế biển và xuất khẩu thủy sản.

Lợi thế của Việt Nam không chỉ nằm ở quy mô không gian biển mà còn ở khả năng hình thành nhiều trụ cột tăng trưởng trên cùng một không gian phát triển. Dải ven biển kéo dài tạo điều kiện phát triển hệ thống đô thị biển, cảng biển, trung tâm logistics, du lịch và các ngành dịch vụ gắn với biển. Cùng với đó, vùng biển rộng và hệ thống đảo phong phú mở ra dư địa cho nuôi biển công nghiệp, khai thác và chế biến thủy sản, phát triển các hoạt động kinh tế gắn với tài nguyên và hệ sinh thái biển.

Đặc biệt, sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, cả nước hiện có 21/34 tỉnh, thành phố giáp biển. Riêng Thành phố Hồ Chí Minh, với không gian biển mở rộng từ Cần Giờ đến Côn Đảo, có dư địa lớn để phát triển kinh tế biển, từ cảng biển, logistics, du lịch đến nuôi biển công nghiệp.

Tuy nhiên, theo nhận định của các chuyên gia kinh tế, Việt Nam vẫn chưa khai thác hết tiềm năng, cơ hội từ kinh tế biển. Không gian phát triển tại nhiều khu vực ven biển còn thiếu tính liên kết; hạ tầng, dịch vụ hậu cần, đô thị và các ngành kinh tế biển chưa hình thành được hệ sinh thái đồng bộ để tạo ra giá trị gia tăng cao. Trong khi đó, quá trình đô thị hóa nhanh, nhu cầu về quỹ đất cho phát triển hạ tầng, dịch vụ, du lịch, logistics và các trung tâm kinh tế mới ngày càng lớn, đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những không gian phát triển mới.

Nghị quyết số 20-NQ/TW cũng chỉ rõ, nhận thức về vị trí, vai trò của biển và yêu cầu xây dựng, phát triển quốc gia biển mạnh có lúc, có nơi còn chưa đầy đủ; thể chế, chính sách thiếu đồng bộ khiến kinh tế biển phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế. Cùng với đó, việc quy hoạch không gian biển còn nhiều bất cập, mô hình quản lý tổng hợp, thống nhất chưa hoàn thiện.

Chính vì vậy, việc xây dựng cơ chế riêng cho khu đô thị lấn biển cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển. Cũng theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, dự thảo Luật đã thiết kế các nguyên tắc áp dụng đối với khu đô thị lấn biển. Theo đó, dự án phải phù hợp với quy hoạch; bảo đảm quốc phòng, an ninh, chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia trên biển; không cản trở hoạt động hàng hải.

Việc quyết định dự án phải dựa trên đánh giá đầy đủ về điều kiện tự nhiên, hải văn, hệ sinh thái, tác động đến khu vực ven biển cũng như khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Các khu đô thị lấn biển phải được phát triển theo hướng hiện đại, xanh, thông minh; kết nối đồng bộ hạ tầng với đất liền; bảo đảm quyền tiếp cận biển của người dân; triển khai theo từng giai đoạn và gắn với trách nhiệm bảo vệ môi trường của nhà đầu tư.

Nếu được quy hoạch bài bản, bảo đảm yêu cầu về môi trường, hệ sinh thái và thích ứng với biến đổi khí hậu, các dự án lấn biển có thể góp phần mở rộng không gian đô thị, hình thành hệ thống hạ tầng hiện đại, đồng thời tạo điều kiện khai thác hiệu quả hơn các lợi thế về cảng biển, logistics, du lịch và dịch vụ.

Tuy nhiên, đây cũng là loại hình phát triển có quy mô lớn, tác động rộng, đòi hỏi phải có hành lang pháp lý chặt chẽ từ quy hoạch, lựa chọn khu vực lấn biển, đánh giá tác động môi trường đến đầu tư hạ tầng và quản lý quá trình phát triển sau khi hình thành quỹ đất mới. Việc xây dựng cơ chế riêng cho khu đô thị lấn biển vì thế cần đồng thời giải quyết hai yêu cầu: mở thêm không gian phát triển cho nền kinh tế và bảo đảm khai thác tài nguyên biển theo hướng bền vững, lâu dài.

Nghị quyết số 20-NQ/TW Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về “xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh” đã xác định, mục tiêu đến năm 2030 tổng GRDP của các tỉnh, thành phố ven biển đóng góp trên 70% GDP cả nước; thu nhập bình quân đầu người của các tỉnh, thành phố ven biển cao hơn 1,2 - 1,3 lần mức bình quân cả nước.