Việt Nam cùng ASEAN định hình 'thế trận' an ninh năng lượng mới

ASEAN 48: An ninh năng lượng trở thành ưu tiên chiến lược

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 diễn ra tại Cebu (Philippines) trong 2 ngày 7 - 8/5/2026 không chỉ là diễn đàn bàn thảo các vấn đề địa chính trị, kinh tế hay biến đổi khí hậu, mà còn cho thấy một thực tế ngày càng rõ nét: an ninh năng lượng đang trở thành vấn đề sống còn đối với toàn khu vực Đông Nam Á.

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông tiếp tục kéo dài, giá dầu và khí hóa lỏng (LNG) liên tục biến động, chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu đối mặt nhiều rủi ro, các quốc gia ASEAN buộc phải đẩy nhanh quá trình tái cấu trúc chiến lược năng lượng theo hướng tự chủ, linh hoạt và bền vững hơn.

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Đông Nam Á đang là một trong những khu vực có nhu cầu năng lượng tăng nhanh nhất thế giới. Trong hơn hai thập niên qua, nhu cầu năng lượng của khu vực tăng trung bình khoảng 3% mỗi năm, trong khi nhu cầu điện được dự báo tiếp tục tăng khoảng 4%/năm đến năm 2035. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế ASEAN vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu nhập khẩu, đặc biệt là dầu thô, than và LNG. Điều này khiến khu vực dễ tổn thương trước các cú sốc địa chính trị và biến động giá năng lượng toàn cầu.

Tại Hội nghị ASEAN 48, vấn đề an ninh năng lượng được đặt ở vị trí trung tâm trong chương trình nghị sự. Các quốc gia thành viên thống nhất thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường kết nối hạ tầng năng lượng khu vực, phát triển năng lượng tái tạo và xây dựng các cơ chế ứng phó khẩn cấp đối với gián đoạn nguồn cung nhiên liệu.

ASEAN đã thúc đẩy phê chuẩn Hiệp định An ninh Dầu khí ASEAN (APSA), nhằm xây dựng cơ chế chia sẻ nhiên liệu khẩn cấp và phối hợp ứng phó khi xảy ra khủng hoảng năng lượng. Bộ trưởng Thương mại Philippines Cristina Roque cho biết, cơ chế này sẽ giúp tăng cường khả năng chống chịu của khu vực trước những cú sốc nguồn cung trong tương lai.

Song song với đó, ASEAN cũng thúc đẩy triển khai Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid) và Hệ thống đường ống dẫn khí ASEAN nhằm tăng cường kết nối năng lượng nội khối. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành thị trường năng lượng khu vực có tính liên kết cao hơn, giảm phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài.

Việt Nam chủ động định hình tự chủ an ninh năng lượng

Cùng với ASEAN, Việt Nam đang nổi lên như một trong những quốc gia chủ động nhất trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng gắn với chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Phát biểu tại Hội nghị ASEAN 48, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh ASEAN cần ưu tiên bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh lương thực và an ninh con người; đồng thời thúc đẩy thực chất Kế hoạch Hành động Hợp tác Năng lượng ASEAN giai đoạn 2026–2030, triển khai hiệu quả Lưới điện ASEAN và Hệ thống đường ống dẫn khí ASEAN.

Thông điệp của Việt Nam cho thấy tư duy an ninh năng lượng đã mở rộng sang khả năng chống chịu trước khủng hoảng, tự chủ nguồn cung và thích ứng với quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục đẩy mạnh hoàn thiện thể chế về năng lượng. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh xác định rõ định hướng phát triển hệ thống điện theo hướng xanh hơn, đa dạng hơn và giảm dần phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Theo EVN, đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện của Việt Nam đạt khoảng 87.600 MW, đứng thứ hai ASEAN và thuộc nhóm 20 quốc gia có quy mô hệ thống điện lớn nhất thế giới. Trong đó, năng lượng tái tạo phát triển rất nhanh với khoảng 28% tổng công suất hệ thống điện đến từ điện mặt trời và điện gió. Quá trình chuyển dịch năng lượng xanh này đã giúp Việt Nam giảm dần phụ thuộc vào than và nhiên liệu nhập khẩu.

Riêng điện mặt trời mái nhà đang ghi nhận tốc độ tăng trưởng mạnh. Tính đến hết quý I/2026, cả nước có khoảng 12.015 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ với tổng công suất gần 1.787 MWp. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành mô hình năng lượng phân tán, giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia trong các giai đoạn cao điểm phụ tải.

Không chỉ phát triển nguồn điện, Việt Nam cũng tập trung nâng cao khả năng vận hành và chống chịu của hệ thống điện quốc gia. Theo Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO), ngày 7/4/2026 phụ tải cực đại toàn hệ thống điện quốc gia đã đạt khoảng 51.691 MW – mức cao kỷ lục từ trước đến nay. Sản lượng điện tiêu thụ trong ngày vượt 1,078 tỷ kWh. Điều này cho thấy áp lực rất lớn đối với công tác bảo đảm điện trong bối cảnh kinh tế phục hồi mạnh và nhu cầu tiêu dùng điện tăng cao.

Để ứng phó, Việt Nam đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như đẩy nhanh tiến độ các dự án nguồn điện lớn, phát triển hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), thúc đẩy điều chỉnh phụ tải điện (DR), tiết kiệm điện và phát triển năng lượng tái tạo phân tán.

Từ “bảo đảm đủ điện” tới xây dựng năng lực chống chịu

Những năm qua tư duy về an ninh năng lượng của Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ rệt: từ mục tiêu “đảm bảo đủ điện” sang xây dựng hệ thống năng lượng có tính chống chịu cao trước các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh giá LNG và than thế giới biến động mạnh, Việt Nam đã chủ động đa dạng hóa nguồn cung nhiên liệu, thúc đẩy nhập khẩu từ nhiều thị trường khác nhau, đồng thời tăng cường dự trữ nhiên liệu chiến lược.

Song song với đó, các chính sách tiết kiệm năng lượng cũng được đẩy mạnh. Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu tăng cường tiết kiệm điện, phát triển điện mặt trời mái nhà và sử dụng năng lượng hiệu quả trong toàn xã hội. Đây được xem là một phần quan trọng trong chiến lược an ninh năng lượng quốc gia.

Theo các chuyên gia, lợi thế lớn của Việt Nam trong ASEAN nằm ở khả năng kết hợp giữa vị trí địa chiến lược, kinh nghiệm hội nhập và tiềm năng chuyển đổi năng lượng. TS Nguyễn Tăng Nghị, Trưởng khoa Lịch sử và Quan hệ quốc tế, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho rằng Việt Nam có đủ điều kiện để tham gia sâu hơn vào các cơ chế điều phối khủng hoảng năng lượng của ASEAN. Điều này cũng phản ánh vai trò ngày càng chủ động của Việt Nam trong việc cùng ASEAN định hình cấu trúc an ninh năng lượng khu vực.

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng phức tạp, an ninh năng lượng không còn là câu chuyện riêng của từng quốc gia. ASEAN chỉ có thể nâng cao khả năng chống chịu khi xây dựng được một hệ sinh thái năng lượng liên kết, linh hoạt và bền vững hơn.

Với những bước đi mạnh mẽ trong chuyển đổi năng lượng, phát triển năng lượng tái tạo, tiết kiệm điện và đa dạng hóa nguồn cung, Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò là một trong những quốc gia tiên phong của ASEAN trong định hình tương lai an ninh năng lượng khu vực.