Quản lý an toàn thực phẩm: Cần minh bạch và có dữ liệu ở mọi khâu

Cuộc họp của UBND TP. Hà Nội chiều 15/4 về an toàn thực phẩm (ATTP) cho thấy một thực tế đáng chú ý: Khi chính quyền vào cuộc quyết liệt, những “điểm nghẽn” tồn tại nhiều năm hoàn toàn có thể được tháo gỡ. Nhưng cũng chính từ đây đặt ra một yêu cầu cao hơn: Quản lý ATTP không thể dừng ở các chiến dịch, mà phải chuyển sang trạng thái minh bạch thường trực, nơi mọi khâu đều có dữ liệu, có thể kiểm tra bất cứ lúc nào.

Những con số được báo cáo tại cuộc họp là tín hiệu tích cực. Cụ thể, 173/231 điểm kinh doanh lấn chiếm lòng đường, vỉa hè đã được giải tỏa; 101 cơ sở giết mổ nhỏ lẻ không bảo đảm vệ sinh bị xóa bỏ; gần 1.000 cơ sở vi phạm bị xử phạt với số tiền hàng tỷ đồng; nhiều vụ việc nghiêm trọng đã bị khởi tố. Điều đó chứng minh rằng, nếu làm quyết liệt, làm đến nơi đến chốn, thì trật tự trong lĩnh vực thực phẩm hoàn toàn có thể được lập lại.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ, những kết quả này có bền vững hay không? Bởi thực tế lâu nay cho thấy, không ít chiến dịch ra quân rầm rộ nhưng sau đó đâu lại vào đấy. “Chợ cóc” dẹp rồi lại mọc, giết mổ nhỏ lẻ bị kiểm soát rồi lại tái diễn, vi phạm an toàn thực phẩm bị xử lý nhưng chưa triệt tiêu tận gốc. Nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở lực lượng mỏng hay chế tài chưa đủ mạnh, mà còn ở cách quản lý còn nặng tính thủ công, thiếu minh bạch và thiếu dữ liệu xuyên suốt.

Chính vì vậy, yêu cầu mà lãnh đạo thành phố đặt ra là “mọi khâu đều phải có dữ liệu, có minh chứng”, không chỉ là một chỉ đạo kỹ thuật, mà là một thay đổi về tư duy quản lý. Khi từng khâu từ sản xuất, giết mổ, vận chuyển, phân phối đến tiêu dùng đều được “số hóa”, được lưu vết, thì không còn chỗ cho sự mập mờ. Và khi dữ liệu có thể kiểm tra bất cứ lúc nào, trách nhiệm cũng không thể né tránh.

Cụ thể, kết luận cuộc họp, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà nhấn mạnh, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm phải được thực hiện thường xuyên, liên tục với các nhóm nhiệm vụ, giải pháp đồng bộ; từng bước kiểm soát chặt chẽ trên toàn địa bàn, gắn với ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, xây dựng mô hình cụ thể và thay đổi nhận thức của người tiêu dùng.

Phó Chủ tịch UBND Thành phố yêu cầu toàn bộ quá trình triển khai phải bảo đảm công khai, minh bạch. Các sở, ngành, địa phương rà soát toàn diện từ quy trình, nội dung, kết quả, lực lượng tham gia đến hồ sơ thực hiện; bảo đảm mọi khâu đều có dữ liệu, có minh chứng, có thể kiểm tra, giám sát bất cứ thời điểm nào. Đặc biệt, cần tạo điều kiện để các đối tượng quan tâm, nhất là phụ huynh, được tiếp cận thông tin; thực đơn, suất ăn phải được công khai, đối chiếu rõ ràng, tuyệt đối không để xảy ra khuất tất..

Các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải chủ động lắp đặt hệ thống camera, kết nối giám sát; sẵn sàng cung cấp đầy đủ hồ sơ khi có đoàn kiểm tra. Việc minh bạch từ lực lượng được phân công đến kết quả đánh giá phải được thể hiện rõ trên hồ sơ, dữ liệu số. "Mỗi đơn vị phải tự bảo vệ mình bằng sự minh bạch, sẵn sàng giải trình trách nhiệm khi có yêu cầu"…

Thực tế, Hà Nội đã bắt đầu đi theo hướng này khi thí điểm nhiều mô hình: Khu giết mổ tập trung, chợ đầu mối bảo đảm ATTP, bếp ăn tập thể đạt chuẩn, hay hệ thống truy xuất nguồn gốc. Những mô hình này bước đầu giúp kiểm soát tốt hơn các khâu có nguy cơ cao, đồng thời tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Nhưng điều quan trọng là phải vượt qua giai đoạn “thí điểm”, để trở thành hệ thống quản lý phổ quát, đồng bộ trên toàn địa bàn.

Việc ứng dụng công nghệ, như lắp đặt camera AI tại các “điểm nóng”, triển khai quét mã QR tại chợ dân sinh hay vận hành kênh tiếp nhận phản ánh của người dân, là hướng đi đúng. Công nghệ không chỉ giúp giám sát 24/7 mà còn giảm phụ thuộc vào con người, yếu tố vốn dễ bị chi phối bởi cảm tính...

Một vấn đề khác cần nhìn thẳng là thói quen tiêu dùng. Không ít người dân vẫn dễ dãi với thực phẩm không rõ nguồn gốc, vẫn lựa chọn vì tiện lợi, giá rẻ thay vì an toàn. Nếu chỉ siết chặt quản lý mà không thay đổi nhận thức người tiêu dùng, thì thị trường thực phẩm sạch khó có thể phát triển bền vững. Do đó, song song với kiểm tra, xử lý sai phạm, cần đẩy mạnh truyền thông, giáo dục để người dân hiểu rằng mỗi lựa chọn của họ cũng góp phần định hình thị trường.

Trong Tháng hành động vì ATTP (diễn ra từ 15/4 đến 15/5), Thành phố Hà Nội triển khai các mô hình tại 126 xã, phường. Mỗi xã, phường phải lựa chọn ít nhất một mô hình ATTP để triển khai thí điểm; đồng thời thực hiện cập nhật, nhập liệu đầy đủ để phục vụ công tác đánh giá. Thành phố sẽ tổ chức kiểm tra, đánh giá toàn diện, làm rõ kết quả triển khai sau một tháng hành động. Trên cơ sở đó, nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh cơ chế, chính sách; đồng thời nhân rộng các mô hình hiệu quả, góp phần kiểm soát ATTP bền vững trên địa bàn...

Quản lý ATTP là lĩnh vực không có chỗ cho sự chủ quan. Một lỗ hổng nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Khi mọi khâu đều có dữ liệu, mọi hành vi đều được giám sát, thì không chỉ cơ quan quản lý làm tốt hơn, mà cả hệ thống cùng vận hành minh bạch, hiệu quả.