Lý do điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu dư thừa phát lên lưới giá 0 đồng

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm của người dân, tổ chức đang có nhu cầu phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu là sản lượng điện loại hình này nếu dôi dư được phát vào hệ thống điện quốc gia thì đơn vị điện lực ghi nhận sản lượng điện với giá 0 đồng và không được thanh toán.

Ngày 27/4, trao đổi với PV Báo Công Thương, một chuyên gia về năng lượng đánh giá quy định như trên hoàn toàn phù hợp thực tiễn, theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII), không “đi ngược” với cơ chế thị trường và có nhiều chính sách đột phá để thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu của người dân.

Điện mặt trời mái nhà mang lại nhiều lợi ích cho chủ đầu tư cũng như cộng đồng. Ảnh: EVN

Chuyên gia phân tích: Thứ nhất, vận hành hệ thống điện - thị trường điện trong điều kiện phải đối mặt không ít thách thức hiện nay thì an toàn, ổn định là ưu tiên hàng đầu. Bên cạnh những khó khăn “kinh niên” như phụ tải điện tiếp tục tăng trưởng cao, nguồn than, khí không đáp ứng đủ nhu cầu cho các nhà máy điện, các hồ thủy điện thiếu hụt nước, không tích được mực nước dâng bình thường, thì hệ thống điều độ điện còn phải chịu thêm một áp lực khi hàng nghìn MW điện mặt trời mái nhà được bổ sung vào hệ thống.

Thực tế việc điều hành nguồn điện mặt trời sao cho đảm bảo an toàn hệ thống là thách thức rất lớn, do tính không ổn định của dạng năng lượng này. Điện mặt trời phụ thuộc vào bức xạ mặt trời và yếu tố thời tiết nhưng đây là các yếu tố bất định. Khi không có bức xạ mặt trời (mây, mưa hoặc ban đêm), lưới điện quốc gia vẫn phải bảo đảm cấp đủ điện. Điều này dẫn đến thay đổi, tăng giảm nhanh của hệ thống, khiến nguồn điện chạy nền không ổn định. Trong khi đó tỷ trọng dự phòng nguồn điện hiện tại vẫn khá thấp và chưa có giải pháp về tích trữ điện đồng bộ ở quy mô quốc gia. Do đó, cần có các biện pháp giới hạn tỷ trọng điện mặt trời hòa lưới để đảm bảo vận hành ổn định của hệ thống.

Thứ hai, cơ sở hạ tầng lưới điện của nước ta những năm qua dù đã được đầu tư, nâng cấp, từng bước hiện đại hóa nhưng không có nghĩa là có thể hoàn toàn đáp ứng được mọi nguồn điện với đủ các mức công suất khác nhau. Để làm được điều đó, phải có công nghệ lưu trữ, công nghệ vận hành điều độ hệ thống lưới điện, nguồn điện nền có thể kịp thời phát khi điện gió, điện mặt trời sụt giảm. Trường hợp khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu và cho phép nối lưới không giới hạn công suất, thì công tác vận hành lưới điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) gặp rất nhiều khó khăn và nguy cơ cao mất an toàn lưới điện cao.

Thứ ba, dự thảo lần này đưa ra quy định với hai loại hình phát triển điện mặt trời mái nhà gồm có đấu nối và không đấu nối với hệ thống điện quốc gia. Chính sách giá 0 đồng chỉ áp dụng với sản lượng điện mặt trời mái nhà “tự sản tự tiêu” dư thừa phát lên lưới điện quốc gia chứ không phải áp dụng cho tất cả loại hình điện mặt trời mái nhà khác. Sở dĩ điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu phát điện lên lưới quốc gia sẽ có giá 0 đồng là bởi nhà nước muốn khuyến khích cá nhân, tổ chức phát triển điện mặt trời mái nhà để đáp ứng nhu cầu tự dùng, góp phần làm giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia.

Thứ tư, cá dân, tổ chức phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu nhận được rất nhiều ưu đãi như: Miễn trừ giấy phép hoạt động điện lực; công trình xây dựng có lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu không phải thực hiện điều chỉnh, bổ sung đất năng lượng và công năng theo quy định của pháp luật; ưu tiên giải quyết các hồ sơ, thủ tục…Trong khi nếu phát triển điện mặt trời mái nhà không phải “tự sản tự tiêu” mà kinh doanh, mua bán thì phải đáp ứng các quy định Luật Quy hoạch, Luật Điện lực, Luật Xây dựng… và một số quy định pháp luật chuyên ngành khác.

Chính vì phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu không cần điều chỉnh bởi những tiêu chí khắt khe của các luật chuyên ngành, lại được nhiều ưu đãi về chính sách… nếu được phép bán điện thì sẽ dẫn đến trạng thái trục lợi chính sách như đã từng xảy ra. Thực tế ghi nhận nhiều dự án điện mặt trời có công suất lớn được đầu tư trên đất nông, lâm nghiệp dưới mô hình trang trại, vi phạm quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nhưng vẫn được hưởng cơ chế khuyến khích đầu tư.

Thứ năm, một trong những điểm đáng chú ý trong Quy hoạch điện VIII là việc giới hạn phát triển nguồn điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu được đấu nối với hệ thống điện quốc gia. Điều này nhằm đảm bảo rằng quy mô thực tế của các nguồn điện này không vượt quá kế hoạch đã được phê duyệt, từ đó tránh tình trạng quá tải cho hệ thống phân phối và truyền tải điện. Mục tiêu là để tránh bị "vỡ" quy hoạch nguồn và lưới điện, đảm bảo sự ổn định và bền vững cho hệ thống điện quốc gia.

Bên cạnh đó, Quy hoạch điện VIII cũng khuyến khích phát triển nguồn điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu, nhưng không được phép bán điện. Điều này đặt ra hướng đi rõ ràng, tập trung vào việc sử dụng điện mặt trời để tự cung cấp năng lượng cho các hộ gia đình và doanh nghiệp, thúc đẩy sự tiết kiệm năng lượng và giảm lượng điện tiêu thụ từ lưới điện quốc gia.

Tóm lại, trong điều kiện hiện tại của hệ thống truyền tải và phân phối, cân bằng cơ cấu nguồn, giải pháp chống phát ngược và giải pháp mua với giá 0 đồng trong trường hợp phát lên lưới điện quốc gia là cần thiết và phù hợp, vừa khuyến khích loại hình điện mặt trời áp mái tự sản tự tiêu vừa ngăn chặn được hiện tượng trục lợi chính sách.