Kinh tế tuần hoàn mở đường cho tăng trưởng xanh và bền vững

Công cụ để chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng cấp thiết, kinh tế tuần hoàn được xác định là công cụ quan trọng để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Phát biểu tại Diễn đàn “Thực hiện kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam: Chính sách và kết nối hành động” diễn ra vào sáng 10/11, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, nhấn mạnh: “Chúng ta đang chuyển từ mô hình dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang mô hình dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là tất yếu để đạt tăng trưởng chất lượng cao”.

Tuy nhiên, khi đi theo hướng này, chúng ta sẽ phải đối mặt với một vấn đề rất lớn: làm thế nào để ứng dụng và phát huy khoa học - công nghệ, chuyển đổi số nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, trong khi Việt Nam lại là một trong năm quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khí hậu. Do đó, phát triển kinh tế không thể tách rời yêu cầu tăng trưởng xanh, bền vững, bảo đảm môi trường và xã hội.

Cùng quan điểm, ông Lại Văn Mạnh, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Kinh tế tuần hoàn không chỉ là khái niệm mà còn là thực tiễn. Nó kéo dài vòng đời nguyên liệu, giảm chất thải và giảm tác động xấu đến môi trường. Điều quan trọng là sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp, nhà nước và cộng đồng".

Về bản chất, ông Tuấn cho rằng khái niệm của kinh tế tuần hoàn dựa trên nguyên lý cốt lõi: “Mọi thứ đều là đầu vào của thứ khác”. Nói cách khác, chất thải của quá trình này trở thành tài nguyên cho quá trình khác, tạo ra vòng tuần hoàn khép kín.

Từ nguyên tắc 3R truyền thống (Reduce - Reuse - Recycle), đến nay kinh tế tuần hoàn đã mở rộng thành 10R, 12R, bao gồm: Refuse, Rethink, Redesign, Repair, Remanufacture, Repurpose, Recover… cho thấy mức độ phát triển sâu rộng của tư duy tuần hoàn.

Ông Mạnh chia sẻ, trong quá trình nghiên cứu đã tổng hợp được 100 định nghĩa về kinh tế tuần hoàn, nhưng điểm chung đều là tập trung vào thiết kế lại hệ thống, kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm chất thải và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Về khung chính sách của Việt Nam, ông Mạnh cho biết, từ năm 2019, khi bắt đầu nghiên cứu về kinh tế tuần hoàn, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách về kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, so với các quốc gia khác, khung pháp lý của Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, triển khai kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam còn nhiều hạn chế. Theo ông Tuấn đầu tư cho khoa học - công nghệ mới khoảng 1,5% GDP, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào GDP khoảng 45-47%, thấp hơn mục tiêu 55% vào năm 2030. Năng suất lao động tuy tăng 9,5% nhưng vẫn thấp so với khu vực. Mô hình kinh tế tuần hoàn hiện mới chỉ xuất hiện trong nông nghiệp và vài khu công nghiệp sinh thái, với khoảng 5 dự án thí điểm.

Giải bài toán kinh tế tuần hoàn

Để xác định nguyên nhân của những hạn chế đó, ông Mạnh phân tích rằng xuất phát từ nhiều yếu tố: nhận thức và năng lực của doanh nghiệp còn hạn chế; chính sách, thể chế chưa đồng bộ; công nghệ chưa đáp ứng yêu cầu. Đồng thời, việc xây dựng và phát triển mô hình kinh doanh tuần hoàn tại Việt Nam còn ít, trong khi trên thế giới đã có khoảng 45 mô hình khác nhau, từ tái chế vật liệu công nghệ cao đến sử dụng chất thải sinh khối.

Vai trò chuyển đổi số tiếp tục được hai chuyên gia nhấn mạnh là điều kiện không thể thiếu để kinh tế tuần hoàn phát triển. “Hiện nay nhờ vào công nghệ số, nhiều sáng kiến mới đã được phát triển để triển khai kinh tế tuần hoàn. Nếu không có chuyển đổi số, chúng ta khó có thể đạt được những kết quả bền vững, vì mức độ phát sinh chất thải sẽ rất lớn”, ông Mạnh nói.

Về giải pháp, ông Tuấn đề xuất cần hoàn thiện khung pháp lý, đồng bộ hóa các tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế thí điểm, sandbox xanh để doanh nghiệp thử nghiệm mô hình mới.

Ngoài ra, cần nâng cao nhận thức và văn hóa chuyển đổi xanh - chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, ngoài ra cần chuẩn bị năng lực công nghệ, tài chính và nhân lực. Đặc biệt là tăng cường hợp tác với viện, trường, cơ quan nhà nước để tạo hệ sinh thái chung.

Bổ sung thêm cho quan điểm đó, ông Mạnh lưu ý thêm về nhóm sản phẩm trọng yếu trong kinh tế tuần hoàn: “Chúng ta cần chú ý cả sản phẩm công nghệ cao như điện thoại, tivi, máy tính, và sản phẩm sinh khối như chất thải hữu cơ, thực phẩm. Nguyên tắc phục hồi, tái tạo và thiết kế lại hệ thống áp dụng cho cả hai loại nguồn tài nguyên".

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng chỉ ra kinh nghiệm quốc tế có thể học hỏi. Cụ thể, EU triển khai Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn với 38 sáng kiến trên 6 lĩnh vực, từ thiết kế sinh thái, chiến lược xe điện, thuế xanh đến tiêu chuẩn carbon; Hàn Quốc cũng đã phát triển hệ sinh thái tuần hoàn trong công nghiệp và nông nghiệp. Những kinh nghiệm này cho thấy rằng việc kết hợp chính sách, công nghệ và mô hình kinh doanh tuần hoàn là hướng đi bền vững và hiệu quả.

Có thể thấy rõ rằng kinh tế tuần hoàn không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường mà còn là động lực then chốt để đạt tăng trưởng bền vững và chất lượng cao. Để thực hiện mục tiêu này, Việt Nam cần đồng thời: hoàn thiện thể chế, đầu tư công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển các mô hình kinh doanh tuần hoàn và nâng cao nhận thức cộng đồng doanh nghiệp. Khi các yếu tố này được kết hợp một cách hài hòa, kinh tế tuần hoàn sẽ trở thành động lực cho tăng trưởng cao, góp phần giúp Việt Nam đạt mục tiêu trở thành nước thu nhập trung bình cao vào năm 2030 và nước thu nhập cao vào năm 2045.