Kinh tế số và thách thức mới trong công tác bảo vệ người tiêu dùng

Nhận diện sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng

Theo Uỷ ban Cạnh tranh quốc gia (UBCTQG), kinh tế số là sự chuyển đổi mô hình và phương thức hoạt động của nền kinh tế truyền thống sang các hình thức kinh doanh dựa trên công nghệ. Trong đó, internet đóng vai trò là “mạng lưới giao thông” cho mọi hoạt động số, còn hạ tầng ICT (công nghệ thông tin và truyền thông) bao gồm phần cứng, phần mềm và viễn thông, chính là nền tảng hạ tầng hỗ trợ sự vận hành của toàn bộ hệ sinh thái kinh tế số. Từ các khái niệm về nền kinh tế số, có thể nhận diện một số đặc điểm cơ bản phản ánh sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, phương thức giao dịch và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số.

Thứ nhất, nền kinh tế số thúc đẩy hình thành các mô hình kinh doanh mới, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường giao dịch trực tuyến. Sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng số như: Thương mại điện tử, kinh tế chia sẻ, tài chính công nghệ (Fintech), logistics số hay truyền thông xã hội… đã làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng. Các mô hình này giúp doanh nghiệp giảm chi phí, tăng hiệu quả và mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng. Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức mới trong bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, khi ranh giới giữa người bán, người mua trở nên mờ nhạt, thông tin giao dịch thiếu minh bạch và cơ chế giải quyết khiếu nại truyền thống chưa kịp thích ứng. Do vậy, việc tăng cường công cụ quản lý, minh bạch hóa thông tin và bảo đảm quyền được biết, được lựa chọn, được an toàn của người tiêu dùng trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh kinh tế số.

Thứ hai, bản chất của nền kinh tế số là quá trình “ảo hóa” thế giới thực làm thay đổi phương thức giao tiếp và giao dịch của người tiêu dùng. Các hoạt động mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ và trao đổi thông tin hiện nay chủ yếu diễn ra trên không gian mạng, thông qua internet và hạ tầng viễn thông. Điều này giúp người tiêu dùng có thể tiếp cận sản phẩm, dịch vụ ở mọi nơi, mọi lúc, không bị giới hạn bởi thời gian hay không gian. Song chính sự “ảo hóa” này cũng tiềm ẩn rủi ro về thông tin sai lệch, gian lận thương mại điện tử, xâm phạm dữ liệu cá nhân và khó khăn trong việc xác định trách nhiệm của các bên khi xảy ra tranh chấp. Vì vậy, trong nền kinh tế số, việc bảo vệ người tiêu dùng cần được mở rộng từ khía cạnh vật chất sang cả khía cạnh số hóa, bao gồm bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin, quyền riêng tư và quyền được tiếp cận công lý trên môi trường mạng.

Thứ ba, nền kinh tế số làm thay đổi căn bản quan hệ giữa doanh nghiệp và người tiêu dùng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Trong môi trường kinh tế số, mọi hoạt động mua bán, quảng cáo, thanh toán và cung cấp dịch vụ đều diễn ra trực tuyến, không có sự hiện diện vật lý của các bên. Người tiêu dùng chủ yếu tiếp cận hàng hóa, dịch vụ thông qua dữ liệu và thông tin hiển thị trên các nền tảng số, điều này làm tăng nguy cơ bị cung cấp thông tin sai lệch, hàng hóa kém chất lượng hoặc dịch vụ không đúng cam kết.

Bên cạnh đó, việc thu thập, xử lý và sử dụng dữ liệu cá nhân người tiêu dùng trở thành hoạt động phổ biến, tạo ra nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và lạm dụng thông tin cá nhân. Do đó, bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số không chỉ giới hạn ở quyền lợi vật chất (mua đúng hàng, được bồi thường khi có thiệt hại) mà còn mở rộng sang bảo vệ dữ liệu cá nhân, an toàn thông tin và quyền được biết, được lựa chọn, được rút lui khỏi giao dịch trực tuyến.

Thứ tư, nền kinh tế số tạo ra khối lượng dữ liệu khổng lồ, là cơ sở để cơ quan quản lý đổi mới phương thức bảo vệ người tiêu dùng dựa trên công nghệ. Mọi hành vi tiêu dùng, phản ánh, khiếu nại hay đánh giá của người dân đều để lại “dấu vết số” (digital footprint). Đây là nguồn dữ liệu quý giá để Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia và các cơ quan chức năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), phân tích dữ liệu lớn (Big Data) nhằm phát hiện sớm xu hướng vi phạm, cảnh báo rủi ro tiêu dùng và kịp thời can thiệp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Những thách thức và yêu cầu hoàn thiện pháp luật 

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được xem là bước tiến lớn trong việc hoàn thiện cơ chế pháp lý bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số. Luật đã mở rộng phạm vi điều chỉnh sang các giao dịch trên nền tảng số, bao gồm thương mại điện tử, dịch vụ trực tuyến, ứng dụng di động và các mô hình kinh doanh số mới. Điều này có ý nghĩa thiết lập cơ sở pháp lý toàn diện cho việc bảo vệ người tiêu dùng trong mọi loại hình giao dịch – dù diễn ra trực tiếp hay trực tuyến, trong nước hay xuyên biên giới. Mặc dù hệ thống pháp luật đã có bước tiến quan trọng, song thực tiễn vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện.

Sự xuất hiện của mô hình kinh doanh mới (AI thương mại, blockchain, metaverse, nền tảng xuyên biên giới…) đòi hỏi khuôn khổ pháp lý linh hoạt hơn, bảo đảm tính thích ứng và bao quát. Vấn đề xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp trong không gian số còn gặp khó khăn do thiếu cơ chế chia sẻ thông tin giữa các cơ quan quản lý và nền tảng công nghệ. Nhận thức pháp luật của người tiêu dùng vẫn còn hạn chế, trong khi tốc độ phát triển của công nghệ vượt xa năng lực tự bảo vệ của họ.

Cần thúc đẩy mạnh hơn nữa việc ứng dụng công nghệ vào quản lý và thực thi pháp luật, hướng tới hình thành “nền quản trị tiêu dùng số”, nơi dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và phân tích hành vi tiêu dùng được sử dụng để dự báo, ngăn ngừa và xử lý rủi ro sớm.

Như vậy, hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số không chỉ là yêu cầu khách quan, mà còn là điều kiện tiên quyết để củng cố niềm tin, bảo đảm công bằng và phát triển bền vững thị trường số Việt Nam.

Với chức năng là cơ quan quản lý nhà nước về cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia giữ vai trò nòng cốt trong việc tham mưu, xây dựng và tổ chức thực thi chính sách bảo vệ người tiêu dùng trong kỷ nguyên số.

Trong thời gian tới, UBCTQG tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, đặc biệt là những nội dung liên quan đến giao dịch điện tử, thương mại điện tử và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đồng thời, cơ quan chủ động đề xuất cơ chế giám sát và trách nhiệm của các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, doanh nghiệp trung gian trong việc bảo đảm minh bạch thông tin và an toàn cho người tiêu dùng.

Thời gian qua, Uỷ ban Cạnh tranh quốc gia đã triển khai đồng bộ các hoạt động tuyên truyền và phổ biến pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số, thông qua các chiến dịch truyền thông đa nền tảng, hội thảo chuyên đề và chương trình phối hợp với các bộ, ngành, địa phương. Những hoạt động này giúp người tiêu dùng nhận diện rõ quyền, nghĩa vụ và cách tự bảo vệ bản thân trong giao dịch trực tuyến.