Hoàn thiện chính sách để thu hút vốn phát triển năng lượng bền vững

Tầm nhìn mới cho năng lượng Việt Nam

Tại Hội thảo “Chính sách ưu tiên phát triển hạ tầng năng lượng bền vững”, do Văn phòng dịch vụ dự án Liên Hợp Quốc (UNOPS), thông qua Đối tác chuyển dịch năng lượng Đông Nam Á (ETP), phối hợp với Vụ Tài chính - Kinh tế ngành (Bộ Tài chính) tổ chức sáng 23/10, ông Nguyễn Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội năng lượng Việt Nam đã nhấn mạnh bước phát triển vượt bậc của khung chính sách ngành năng lượng, thể hiện rõ tinh thần kế thừa và đột phá từ Nghị quyết 55-NQ/TW đến Nghị quyết 70-NQ/TW, mở ra hướng đi mới cho tương lai năng lượng Việt Nam.

Theo ông Tuấn, Nghị quyết 70 của Bộ Chính trị ra đời trên nền tảng kế thừa tinh thần của Nghị quyết 55, song mang tính đột phá cả về tư duy và hành động. Cụ thể, Nghị quyết 70 đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể và tham vọng, như nâng mức tiết kiệm năng lượng lên 8 - 10% vào năm 2030, giảm phát thải từ 15 - 35%, và trung hòa carbon thông qua áp dụng công nghệ phát thải thấp.

“Nếu Nghị quyết 55 đặt nền móng cho chiến lược năng lượng quốc gia, thì Nghị quyết 70 chính là bước chuyển về chất, tạo khung thể chế và động lực mới cho ngành năng lượng Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển bền vững hơn”, ông Tuấn nói.

Cụ thể, Nghị quyết 70 đặt ra nhiều mục tiêu cụ thể và tham vọng, như nâng mức tiết kiệm năng lượng lên 8 - 10% vào năm 2030, giảm phát thải từ 15 - 35% và trung hòa carbon thông qua áp dụng công nghệ phát thải thấp.

Đồng thời, nghị quyết cũng yêu cầu huy động tối đa nguồn vốn tư nhân, phát triển hạ tầng năng lượng gồm nguồn năng lượng tái tạo, hệ thống lưu trữ BESS, lưới điện, kho cảng LNG, cùng với việc đơn giản hóa thủ tục đầu tư và tháo gỡ thể chế chậm nhất trong năm 2025.

“Nghị quyết 70 không chỉ đặt ra mục tiêu, mà còn yêu cầu hành động cụ thể: triển khai cơ chế đặc thù cho điện gió ngoài khơi, xử lý dứt điểm các vướng mắc trong các dự án điện mặt trời, điện gió, và khẩn trương chuẩn bị cho điện hạt nhân Ninh Thuận”, ông Tuấn chia sẻ.

Tổng Thư ký Hiệp hội năng lượng Việt Nam cũng chỉ ra, ngành năng lượng đang đối mặt với nhiều thách thức: nhu cầu điện tăng nhanh, hạ tầng thiếu đồng bộ, nhiều dự án chậm tiến độ, thị trường vận hành chưa hiệu quả.

“Chỉ riêng giai đoạn 2025 - 2030, Việt Nam cần bổ sung khoảng 18.000 MW nguồn điện mỗi năm, tương đương 36 tỷ USD đầu tư, đòi hỏi sự vào cuộc mạnh mẽ của khu vực tư nhân và các đối tác quốc tế”, ông Tuấn nói.

Để hiện thực hóa các mục tiêu đó, đại diện Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho biết, hệ thống thể chế và quy hoạch mới đang được xây dựng đồng bộ, bao gồm Luật Điện lực (sửa đổi 2024), Luật Năng lượng nguyên tử (2025), Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (sửa đổi) đến Quy hoạch điện VIII và Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia… kèm hàng loạt thông tư hướng dẫn giá trần, cơ chế thị trường điện cạnh tranh. nhằm tháo gỡ khó khăn và hoàn thiện khung pháp lý cho đầu tư năng lượng.

Đại diện Hiệp hội năng lượng Việt Nam cũng kỳ vọng với sự vào cuộc của các bộ, ngành và sự đồng hành của cộng đồng quốc tế, ngành năng lượng Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn phát triển mới: hạ tầng hiện đại, thị trường minh bạch, ứng dụng công nghệ số và năng lượng sạch, góp phần thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Khơi dòng vốn năng lượng tái tạo

Cũng tại Hội thảo, ông Nguyễn Anh Dũng, chuyên gia chuyển dịch năng lượng Quỹ châu Á cho rằng, Việt Nam cần thiết kế một cơ chế tài chính đủ ổn định, minh bạch và linh hoạt để thu hút nguồn lực xã hội vào phát triển năng lượng tái tạo.

Theo ông Dũng, muốn điều hướng hiệu quả dòng vốn đầu tư, Việt Nam phải kết hợp đồng bộ nhiều công cụ như giá mua điện cố định (FIT), giá bù theo thị trường (FIP), đấu thầu cạnh tranh và hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA).

“Quan điểm của bên cấp vốn là cần một khung chính sách rõ ràng, ổn định và công bằng để tạo dựng niềm tin đầu tư lâu dài”, ông Dũng nói

Phân tích sâu về cơ chế FIP - công cụ đang được áp dụng phổ biến tại nhiều quốc gia, ông Dũng cho biết, hiện có ba dạng cơ bản là FIP cố định, FIP trượt, và FIP hai chiều.

Ở FIP cố định, các nhà máy điện tái tạo được nhận khoản bù giá cố định cho mỗi kWh điện bán ra, không phụ thuộc vào biến động của giá thị trường. Trong khi đó, FIP trượt cho phép điều chỉnh linh hoạt mức bù giá dựa trên chênh lệch giữa giá thị trường và giá tham chiếu, giúp nhà đầu tư duy trì doanh thu tối thiểu đồng thời tận hưởng lợi nhuận khi giá tăng cao.

Đặc biệt, mô hình FIP hai chiều được xem là cơ chế chia sẻ rủi ro hợp lý nhất hiện nay, khi giá thị trường thấp hơn giá tham chiếu, Nhà nước bù phần chênh lệch; ngược lại, khi giá cao hơn, doanh nghiệp hoàn trả phần dư. Ông Dũng nhấn mạnh: “Đây là cơ chế tạo ra sự cân bằng lợi ích giữa Nhà nước và nhà đầu tư, giúp thị trường điện vận hành ổn định hơn”.

Dẫn chứng từ kinh nghiệm quốc tế, chuyên gia chuyển dịch năng lượng Quỹ châu Á cho biết, Đức đang áp dụng FIP trượt một chiều gắn với cơ chế đấu thầu cạnh tranh theo Luật Năng lượng tái tạo EEG 2017. Pháp cũng sử dụng FIP trượt do Tập đoàn Điện lực EDF quản lý, cho phép chuyển đổi từ FIT sang FIP. Nhật Bản, từ năm 2022, chuyển dần sang FIP để thay thế FIT, tăng tính linh hoạt trong điều tiết giá.

Từ các kinh nghiệm này, ông Dũng nhận định, Việt Nam có thể nghiên cứu áp dụng cơ chế FIP trượt một chiều dạng cơ bản, trong đó Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sẽ chi trả phần bù chênh lệch khi giá thị trường thấp hơn giá tham chiếu; ngược lại, khi giá cao hơn, nhà đầu tư được hưởng phần chênh lệch.

Ông cho rằng, giá tham chiếu nên được xác định thông qua đấu thầu cạnh tranh minh bạch, vừa phản ánh đúng chi phí, vừa khuyến khích tối ưu hóa hiệu quả đầu tư. Cùng với đó, đại diện Quỹ châu Á cũng kiến nghị cần điều chỉnh mức trần giá thị trường để phù hợp hơn với đặc thù các nguồn năng lượng tái tạo, ở mức khoảng 1.850 - 2.000 đồng/kWh.

“Kinh nghiệm quốc tế đã chứng minh, sự linh hoạt, nhất quán và minh bạch trong chính sách là chìa khóa để thu hút dòng vốn dài hạn cho năng lượng tái tạo. Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi và điều chỉnh phù hợp để xây dựng thị trường năng lượng xanh, ổn định và hiệu quả hơn trong thời gian tới”, ông Dũng nhấn mạnh.

Hội thảo “Chính sách ưu tiên phát triển hạ tầng năng lượng bền vững” là diễn đàn để các cơ quan quản lý, chuyên gia và đối tác phát triển trao đổi chính sách, giải pháp tài chính thúc đẩy hạ tầng năng lượng xanh, góp phần thực hiện cam kết khí hậu của Việt Nam.