Doanh nghiệp rau quả nâng chuẩn để mở rộng thị trường xuất khẩu

Nông sản Việt trước phép thử mới

Trung Quốc nhiều năm qua vẫn là thị trường xuất khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam. Tuy nhiên, nếu trước đây thị trường này được đánh giá khá "dễ tính", phụ thuộc nhiều vào giao dịch tiểu ngạch thì hiện nay bức tranh đã thay đổi rõ rệt. Những yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, kiểm dịch thực vật và phát triển xanh đang trở thành "tấm vé thông hành" bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp muốn tiếp tục chinh phục thị trường hơn 1,4 tỷ dân.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), thị trường nhập khẩu rau quả của Trung Quốc đang trải qua quá trình chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng chuyên nghiệp, chuẩn hóa và phân hóa rõ rệt về nhu cầu tiêu dùng.

Trước hết, quy mô nhập khẩu tiếp tục tăng mạnh, đặc biệt đối với nhóm trái cây nhiệt đới. Dù không ngừng mở rộng diện tích cây ăn quả trong nước, nhu cầu tiêu dùng của người dân Trung Quốc vẫn tăng nhanh hơn năng lực sản xuất. Năm 2025, kim ngạch nhập khẩu trái cây của nước này đạt gần 19 tỷ USD với sản lượng vượt 9 triệu tấn, tăng mạnh so với giai đoạn trước.

Đáng chú ý, gần 80% lượng trái cây nhập khẩu là các sản phẩm nhiệt đới. Trong đó, sầu riêng tiếp tục giữ vị trí áp đảo với kim ngạch gần 7,5 tỷ USD. Chuối cũng ghi nhận mức tăng trưởng hai con số, còn anh đào vẫn nằm trong nhóm mặt hàng nhập khẩu giá trị cao.

Đối với Việt Nam, lợi thế về địa lý cùng việc liên tiếp ký kết các nghị định thư xuất khẩu chính ngạch đối với sầu riêng, chuối, mít, dừa tươi... đã giúp nước ta vươn lên trở thành một trong những nhà cung cấp rau quả lớn nhất cho Trung Quốc.

Tuy nhiên, song hành với nhu cầu tăng là việc Trung Quốc liên tục nâng chuẩn nhập khẩu. "Trung Quốc không còn là thị trường mua hàng theo kiểu 'xô' như trước mà đang chuyển sang yêu cầu chất lượng đồng đều, truy xuất nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ nghiêm các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm", ông Phúc Nguyên cho biết.

Một điểm thay đổi đáng chú ý khác là xu hướng tiêu dùng chuyển mạnh sang các sản phẩm chế biến sâu. Nếu trước đây người tiêu dùng chủ yếu lựa chọn trái cây tươi thì hiện nay các sản phẩm đông lạnh, sấy khô, nước ép hay nguyên liệu phục vụ ngành thực phẩm chế biến đang tăng trưởng rất nhanh.

Riêng sầu riêng đông lạnh đã trở thành mặt hàng có tốc độ tăng trưởng nổi bật với kim ngạch nhập khẩu vượt mốc 1 tỷ USD, mở ra dư địa rất lớn cho doanh nghiệp Việt Nam.

Trong khi đó, từ ngày 1/6/2026, việc Trung Quốc áp dụng Lệnh 280 tiếp tục siết chặt việc quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, hồ sơ truy xuất nguồn gốc và kiểm dịch thực vật. Các tiêu chuẩn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng hay sinh vật gây hại ngày càng tiệm cận những thị trường khó tính như Mỹ và Liên minh châu Âu. Điều đó cho thấy Trung Quốc đang đẩy mạnh hậu kiểm và chuẩn hóa toàn diện, loại bỏ dần phương thức đi "tiểu ngạch" bấp bênh.

Chuyển đổi xanh, chế biến sâu là chìa khóa giữ thị phần lâu dài

Hiện nay, sầu riêng và mít vẫn là hai ngành hàng xuất khẩu tăng trưởng mạnh nhất của Việt Nam nhưng cũng đang phụ thuộc rất lớn vào thị trường Trung Quốc. Theo đánh giá của VINAFRUIT, hơn 95% sản lượng xuất khẩu của hai mặt hàng này đang hướng vào một thị trường duy nhất, tiềm ẩn nhiều rủi ro khi chính sách nhập khẩu thay đổi.

Ông Đặng Phúc Nguyên cho rằng, rủi ro lớn nhất hiện nay không phải là Trung Quốc giảm nhu cầu mà là việc thị trường này ngày càng tăng cường kiểm soát chất lượng.

"Thị trường Trung Quốc không đóng cửa với nông sản Việt Nam, họ chỉ nâng chuẩn để bảo vệ người tiêu dùng. Sự phụ thuộc chỉ trở thành nguy cơ khi doanh nghiệp không đáp ứng được các yêu cầu mới của thị trường", ông Nguyên nhận định.

Theo ông, thời gian qua nhiều lô hàng sầu riêng từng bị cảnh báo do tồn dư cadimi, vàng O hoặc sinh vật gây hại. Khi một số lô hàng bị kiểm tra tăng cường, toàn bộ chuỗi cung ứng đều chịu tác động, từ doanh nghiệp xuất khẩu đến người trồng.

Bên cạnh đó, tình trạng ùn tắc tại cửa khẩu mỗi khi quy trình thông quan thay đổi vẫn là bài học đắt giá đối với các loại trái cây tươi có thời gian bảo quản ngắn như sầu riêng và mít.

Đáng lo ngại hơn, diện tích sầu riêng và mít tại nhiều địa phương đang tăng nóng. Nếu sản xuất không gắn với quy hoạch và thị trường, nguy cơ dư cung, giảm giá hoàn toàn có thể xảy ra trong vài năm tới.

Theo VINAFRUIT, giải pháp căn cơ là chuyển mạnh từ xuất khẩu nguyên liệu tươi sang chế biến sâu. Việc phát triển các sản phẩm như sầu riêng cấp đông, sầu riêng tách múi, mít sấy, bột mít hay các sản phẩm chế biến sẽ giúp kéo dài thời gian bảo quản, giảm áp lực tiêu thụ theo mùa vụ, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng.

Song song với đó là việc chuẩn hóa toàn bộ chuỗi sản xuất. Doanh nghiệp cần quản lý nghiêm mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, chủ động kiểm soát dư lượng hóa chất ngay từ vùng nguyên liệu thay vì chỉ kiểm tra khi chuẩn bị xuất khẩu.

Để đáp ứng các tiêu chuẩn mới, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư số hóa nhật ký sản xuất, ứng dụng phần mềm quản lý vùng trồng, xây dựng chuỗi liên kết với hợp tác xã và triển khai các mô hình canh tác giảm phát thải thông qua sử dụng phân hữu cơ, tưới tiết kiệm nước và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp.

Việc đầu tư cho truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch và chuyển đổi xanh chắc chắn làm tăng chi phí trong ngắn hạn nhưng đây là khoản đầu tư bắt buộc để doanh nghiệp có thể tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Doanh nghiệp phải coi chi phí đáp ứng tiêu chuẩn là khoản đầu tư để đổi lấy tấm vé thông hành vào các thị trường lớn. Những đơn vị chuyển đổi sớm hiện đều giữ được thị phần ổn định và giá bán cao hơn, trong khi doanh nghiệp chậm thay đổi sẽ dần bị loại khỏi cuộc chơi", ông Phúc Nguyên nhấn mạnh.

Trong bối cảnh thương mại nông sản toàn cầu ngày càng đặt nặng các tiêu chí về chất lượng, phát triển xanh và minh bạch chuỗi cung ứng, lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt sẽ không còn nằm ở giá rẻ hay sản lượng lớn. Thay vào đó, chất lượng ổn định, truy xuất nguồn gốc rõ ràng, chế biến sâu và năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế sẽ là nền tảng để rau quả Việt Nam duy trì vị thế tại Trung Quốc cũng như mở rộng sang các thị trường cao cấp như Mỹ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc.