Điện mặt trời mái nhà: Lợi ích kinh tế gắn với an ninh năng lượng

Lợi ích kép cho kinh tế và an ninh năng lượng

Không còn là giải pháp mang tính bổ trợ, điện mặt trời mái nhà đang được định vị lại như một cấu phần quan trọng của chiến lược năng lượng quốc gia. Từ các chỉ đạo của Thủ tướng tại Chỉ thị 09/CT-TTg về tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện đến Chỉ thị 10/CT-TTg về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, định hướng chính sách đã dần rõ nét.

Mới nhất, tại Văn bản số 211/TB-VPCP ngày 24/4 thông báo Kết luận của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tại cuộc họp về tình hình thực hiện nhiệm vụ từ đầu năm 2026 đến nay, phương hướng nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới của Bộ Công Thương. Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh: “Đẩy mạnh phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, phấn đấu mỗi năm có 10% cơ quan công sở và hộ gia đình lắp điện mặt trời tự sản tự tiêu gắn với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) để giảm phụ tải giờ cao điểm, tăng tự chủ nguồn điện tại chỗ”.

Có thể thấy, sự chuyển hướng này không chỉ giúp người dân, doanh nghiệp giảm chi phí điện, mà còn góp phần giảm tải hệ thống, tăng tính chủ động trong cung ứng và nâng cao khả năng bảo đảm an ninh năng lượng. Khi lợi ích kinh tế gắn chặt với yêu cầu chiến lược, điện mặt trời mái nhà không còn là lựa chọn riêng lẻ, mà trở thành một mắt xích quan trọng trong cấu trúc năng lượng bền vững.

Tại tọa đàm "Tiết kiệm điện và điện mặt trời áp mái: Giải pháp giảm áp lực cung ứng điện giai đoạn 2026-2030" do Báo Công Thương phối hợp với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tổng Công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC) tổ chức. Ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết, hiện nay tổng công suất lắp đặt điện mặt trời vào khoảng 19.000 - 20.000 MW. Riêng điện mặt trời mái nhà đạt khoảng 8.400 MW, tương đương khoảng 9% tổng công suất toàn hệ thống.

"Trong một số ngày gần đây, theo theo dõi của chúng tôi, điện mặt trời mái nhà đã cung cấp cho hệ thống điện quốc gia hơn 50 triệu kWh/ngày, chiếm khoảng 5 - 7% sản lượng điện của ngày đó. Con số này sẽ còn tiếp tục tăng trong thời gian tới", lãnh đạo NSMO cho hay.

Ông Nguyễn Quốc Trung kỳ vọng quy mô điện mặt trời mái nhà sẽ tiếp tục được mở rộng mạnh mẽ, bởi đây là nguồn năng lượng xanh, có đóng góp tích cực cho môi trường. Bên cạnh đó, loại hình này có thể triển khai nhanh, với hộ gia đình chỉ mất khoảng một tuần để đưa vào sử dụng. Ngoài ra, điện mặt trời mái nhà cũng ít phụ thuộc vào biến động của thị trường thế giới, giúp chủ động hơn về nguồn điện.

Trong khi đó, theo Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương) Trịnh Quốc Vũ, trong Quy hoạch điện VIII xác định mục tiêu đến năm 2030 có 50% mái nhà của các cơ quan công sở và hộ gia đình được lắp đặt điện mặt trời. Để đạt mục tiêu này, Bộ Công Thương đang xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ ban hành cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà trong hộ gia đình.

Mắt xích chiến lược trong chuyển dịch năng lượng

Từ những định hướng chính sách ngày càng rõ ràng, điện mặt trời mái nhà đang từng bước chuyển từ vai trò bổ trợ sang tham gia trực tiếp vào cấu trúc cung ứng điện quốc gia. Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra nguồn điện xanh, mô hình này đang chứng minh hiệu quả kinh tế rõ nét khi giúp người sử dụng giảm đáng kể chi phí điện năng, đặc biệt trong khung giờ cao điểm khi thời điểm giá điện và áp lực hệ thống ở mức cao nhất. Với thời gian hoàn vốn ngày càng rút ngắn, điện mặt trời mái nhà đang trở thành một khoản đầu tư năng lượng có tính ổn định, lâu dài đối với cả hộ gia đình và doanh nghiệp.

Ở góc độ hệ thống, việc phát triển các nguồn điện phân tán ngay tại điểm tiêu thụ mang lại giá trị vượt ra ngoài lợi ích của từng chủ thể riêng lẻ. Khi hàng chục nghìn hệ thống điện mặt trời mái nhà cùng tham gia phát điện, tổng hợp lại sẽ tạo thành một nguồn điện có quy mô đáng kể, góp phần giảm tải cho lưới truyền tải, hạn chế nguy cơ quá tải cục bộ và giảm nhu cầu đầu tư vào các nguồn điện lớn trong ngắn hạn. Đáng chú ý, đặc tính phát điện trùng với thời điểm phụ tải cao giúp điện mặt trời mái nhà trở thành công cụ hiệu quả trong điều tiết hệ thống, nhất là trong mùa nắng nóng.

Ngoài ra, giá trị lớn nhất của điện mặt trời mái nhà nằm ở việc góp phần tái cấu trúc mô hình an ninh năng lượng theo hướng phân tán và linh hoạt hơn. Khi mỗi mái nhà, mỗi cơ sở sản xuất có thể chủ động một phần nguồn điện, hệ thống năng lượng quốc gia sẽ giảm dần sự phụ thuộc vào các nguồn cung tập trung, đồng thời tăng khả năng chống chịu trước các biến động từ bên ngoài, từ giá nhiên liệu đến rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng. Việc gắn phát triển điện mặt trời mái nhà với hệ thống lưu trữ năng lượng như định hướng của Chính phủ càng làm rõ hơn mục tiêu: Không chỉ sản xuất điện, mà còn chủ động tích trữ và điều tiết điện năng theo nhu cầu.

Khi lợi ích kinh tế được tích hợp với mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng, điện mặt trời mái nhà không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà đang trở thành cấu phần chiến lược trong tiến trình chuyển dịch năng lượng. Vấn đề đặt ra hiện nay không còn là “có nên phát triển hay không”, mà là làm thế nào để hoàn thiện cơ chế, chính sách đủ mạnh, đủ linh hoạt, nhằm khai thác tối đa tiềm năng của nguồn năng lượng phân tán này, đồng thời bảo đảm vận hành hệ thống điện an toàn, hiệu quả và bền vững trong dài hạn.

Trong dài hạn, khi mỗi mái nhà trở thành một tế bào năng lượng, điện mặt trời mái nhà không chỉ góp phần giảm chi phí cho từng chủ thể, mà còn tạo nền tảng cho một hệ thống năng lượng linh hoạt, phân tán và có khả năng chống chịu cao trước các biến động, đúng với định hướng chuyển dịch năng lượng bền vững mà Việt Nam đang theo đuổi.