Công nghiệp hỗ trợ ngành năng lượng còn nhiều dư địa để phát triển

Tín hiệu tích cực

Ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp, Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) nhìn nhận, thời gian qua nhiều doanh nghiệp Việt đã từng bước khẳng định năng lực trong chuỗi cung ứng năng lượng. Đáng chú ý, trong các dự án năng lượng, đặc biệt là điện gió, điện mặt trời, thủy điện và nhiệt điện, tỷ lệ nội địa hóa đã có chuyển biến rõ rệt, nhưng chưa đạt được kỳ vọng như Chính phủ mong muốn.

Đơn cử, trong lĩnh vực điện gió, Việt Nam mới chỉ nội địa hóa được khoảng 25 - 30% giá trị thiết bị, chủ yếu ở các hạng mục như: Móng trụ, kết cấu thép, cọc, tháp turbine và hệ thống đấu nối. Một số doanh nghiệp trong nước như CS Wind, TOMECO, Lilama, Thiết bị điện Đông Anh EEMC đã có khả năng sản xuất và cung cấp các thiết bị, linh kiện đạt tiêu chuẩn quốc tế.

Trong năng lượng mặt trời, tỷ lệ nội địa hóa đạt khoảng 35 - 40%, tập trung vào sản xuất khung giá đỡ, dây dẫn, tủ điện, inverter và một phần module PV. Việt Nam hiện là nhà sản xuất pin năng lượng mặt trời đứng trong Top 10 thế giới, với sự tham gia của các doanh nghiệp như Boviet Solar, IREX Solar, Vina Solar… tuy nhiên, chuỗi giá trị vật liệu bán dẫn, wafer, cell vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu.

Trong lĩnh vực thiết bị điện, truyền tải và lưu trữ, nhiều doanh nghiệp cơ khí - điện của Việt Nam đã có thể làm chủ công nghệ, chủ động đầu tư công nghệ mới để làm tăng tỷ lệ nội địa hóa. Hiện cũng có một số các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong lĩnh vực điện có tỷ lệ nội địa hóa rất lớn. Hay như Tập đoàn Á Châu chuyên thiết kế các tủ bảng điện, PCB, PCBA…; Công ty cổ phần Vina Electric cũng đã chủ động sản xuất kích điện bằng silicon để thay thế sứ kích điện nhập khẩu từ phía Trung Quốc.

Ông Cường đánh giá những kết quả trên là tín hiệu tích cực, nhưng cũng cho thấy tỷ lệ nội địa hóa của Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực, như Thái Lan (60 - 65%) hay Malaysia (55 - 60%) trong lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Các chuyên gia nhận định, có nhiều vấn đề đặt ra như dung lượng thị trường, nội lực của doanh nghiệp và quan điểm của các đối tác là chủ đầu tư, tổng thầu EPC dự án năng lượng. Song, năng lực của doanh nghiệp là vướng mắc lớn.

Ông Trần Kiên Dũng - Chuyên gia ILO, Giám đốc Công ty TNHH ProfM Việt Nam cho rằng, đa phần các doanh nghiệp Việt chưa làm chủ được công nghệ, còn đang khá yếu trong các hoạt động nghiên cứu phát triển R&D, dẫn đến hàm lượng chất xám, hàm lượng công nghệ trong sản phẩm còn ở tỉ lệ rất khiêm tốn.

Thêm ưu đãi cho công nghiệp hỗ trợ ngành năng lượng

Ông Chu Việt Cường cho biết thêm, những năm vừa qua, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã ban hành rất nhiều các chính sách nhằm hỗ trợ cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt là lĩnh vực năng lượng. Có thể kể đến như: Nghị quyết số 23-NQ/TW năm 2018 của Bộ Chính trị về định hướng chính sách phát triển công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045 trong đó nhấn mạnh phát triển công nghiệp hỗ trợ là giải pháp then chốt để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia; Quyết định số 68/QĐ-TTg năm 2017 và Quyết định số 493/QĐ-TTg năm 2022 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ và Chiến lược phát triển ngành cơ khí Việt Nam đến năm 2035.

Nghị định số 205/2025/NĐ-CP ngày 14/7/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 111/2015/NĐ-CP về phát triển công nghiệp hỗ trợ, trong đó có đưa ra những ưu đãi mới cho các lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ thuộc ngành năng lượng, đặc biệt là ưu đãi cho các sản phẩm ngành điện như biến áp, thiết bị điện hay các sản phẩm liên quan đến cơ khí.

"Những chính sách này đã tạo khung pháp lý và định hướng rất rõ ràng, giúp các địa phương và doanh nghiệp có thể nhận được những chính sách ưu đãi, có cơ sở đầu tư, đổi mới về công nghệ, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cũng như phát triển các kết cấu hạ tầng đồng bộ và hiện đại để từng bước giúp các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam có thể hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu", ông Chu Việt Cường cho hay.

Khẳng định vai trò quan trọng của chính sách đối với khả năng tham gia của doanh nghiệp vào chuỗi cung ứng năng lượng, TS. Vũ Văn Khoa - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Cơ khí cho biết, tỷ lệ nội địa hóa các dự án, thiết bị năng lượng đã chuyển biến tích cực từ khi các chính sách đặc thù được ban hành.

Các chính sách theo từng lĩnh vực thủy điện, thủy điện tích năng; nhiệt điện than; điện mặt trời; điện khí; điện gió đã hỗ trợ cho các doanh nghiệp kịp thời nắm bắt cơ hội, khai thác thị trường công nghiệp năng lượng tiềm năng. Doanh nghiệp trong nước làm chủ công nghệ, tự chủ việc sản xuất thiết bị đã góp phần giảm chi phí đầu tư trên mỗi MW, góp phần tăng quy mô phát triển ngành năng lượng.

Tuy nhiên, theo chuyên gia, chính sách vẫn cần được vận hành mạnh mẽ và thực chất hơn.

Theo TS. Vũ Văn Khoa, để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi công nghiệp hỗ trợ cho ngành năng lượng, cần tập trung vào 4 yếu tố trọng tâm.

Thứ nhất, Chính phủ và các bộ, ngành cần ban hành sớm hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho thiết bị năng lượng và linh kiện cơ khí trong nước, tạo cơ sở pháp lý để sản phẩm Việt có thể được sử dụng trong các dự án. Đồng thời, cần quy định tỷ lệ nội địa hóa bắt buộc, hình thành dung lượng thị trường đủ lớn để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư.

Thứ hai, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn quy trình phê duyệt sản phẩm đạt chuẩn, giúp doanh nghiệp nhanh chóng thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Thứ ba, tăng cường hỗ trợ tài chính thông qua các quỹ đổi mới sáng tạo, mở rộng quỹ đất phát triển trung tâm R&D, đặc biệt với các doanh nghiệp, viện nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế trong lĩnh vực năng lượng.

Thứ tư, cần đẩy mạnh liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và FDI, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đồng thời quy hoạch các cụm công nghiệp chế tạo năng lượng tại các vùng có lợi thế như Bình Thuận, Ninh Thuận, Bà Rịa - Vũng Tàu để giảm chi phí logistics và nâng sức cạnh tranh.

Để giải quyết những vấn đề này, Giám đốc Trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp Chu Việt Cường cho biết, hiện nay Bộ Công Thương đã và đang dự thảo Nghị định mới về ứng dụng khoa học, công nghệ và phát triển công nghiệp chế tạo trong lĩnh vực điện, trong đó có những quy định hỗ trợ, ưu đãi nổi bật.

Một là, ưu đãi về thuế, ưu đãi về đất đai, tín dụng đối với các doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện, sản xuất, nghiên cứu vật liệu mới về sản xuất pin hay công nghệ lưu trữ về năng lượng.

Hai là, hỗ trợ nghiên cứu phát triển R&D và chuyển giao công nghệ tiên tiến trong sản xuất thiết bị năng lượng tái tạo.

Ba là, ưu tiên sử dụng các sản phẩm hay các thiết bị sản xuất nội địa trong các dự án có sử dụng vốn của nhà nước.

Bốn là, xây dựng các cơ sở dữ liệu về các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ ngành năng lượng để tạo một sự kết nối giữa các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các trung tâm kỹ thuật với khách hàng công nghiệp.

“Khi được ban hành, tôi nghĩ là nghị định này sẽ tạo nên một cú hích rất mạnh mẽ cho các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ năng lượng trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Chu Việt Cường cho hay.