Báo chí nghị trường cần vượt qua vai trò truyền thông đơn tuyến

Đây là nhấn mạnh của PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội tại Diễn đàn “Báo chí và nghị trường trong dòng chảy kiến tạo” do Hội Nhà báo Việt Nam và Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam, ngày 27/6.

Chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái chính sách công

Trong hệ sinh thái truyền thông chính sách, báo chí nghị trường giữ vị trí đặc biệt vì trực tiếp phản ánh hoạt động của Quốc hội - cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Thông qua báo chí, các thảo luận lập pháp, hoạt động giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước không chỉ được truyền tải đến công chúng, mà còn được giải thích, phân tích và đặt trong mối liên hệ với đời sống xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, nếu trước đây, yêu cầu chủ yếu đối với phóng viên nghị trường là đưa tin nhanh, chính xác, đầy đủ về hoạt động của Quốc hội, thì hiện nay yêu cầu đó đã được mở rộng theo hướng chuyên sâu hơn: phân tích chính sách, diễn giải tác động, theo dõi quá trình thực thi và góp phần hình thành không gian đối thoại công có chất lượng.

Sự chuyển đổi này xuất phát từ yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước. Khi hoàn thiện thể chế được xác định là một trong những động lực quan trọng của phát triển nhanh và bền vững, khi mỗi quyết sách của Quốc hội đều có tác động trực tiếp đến quyền lợi, nghĩa vụ và cơ hội phát triển của người dân, doanh nghiệp, địa phương, báo chí nghị trường không thể chỉ dừng lại ở việc phản ánh sự kiện. "Báo chí cần giúp công chúng hiểu chính sách, tham gia thảo luận chính sách, giám sát chính sách và đồng hành với quá trình đưa chính sách vào cuộc sống", PGS.TS Bùi Hoài Sơn chỉ rõ.

Từ góc nhìn của đại biểu Quốc hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, phóng viên nghị trường đang ngày càng trở thành một chủ thể quan trọng trong hệ sinh thái chính sách công. Họ đứng ở điểm giao giữa nghị trường và xã hội, giữa ngôn ngữ lập pháp và ngôn ngữ đời sống, giữa quyết sách vĩ mô và nhu cầu cụ thể của nhân dân. Chính vị trí đó đặt ra yêu cầu phải phát triển đội ngũ phóng viên nghị trường không chỉ có kỹ năng báo chí, mà còn có tri thức chính sách, năng lực phân tích, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Kênh kết nối giữa Quốc hội, cử tri và đời sống xã hội

Vai trò của báo chí nghị trường không chỉ là thuật lại đại biểu nào phát biểu, bộ trưởng nào trả lời, dự án luật nào được thông qua. Quan trọng hơn, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, báo chí phải làm rõ vì sao Quốc hội bàn vấn đề đó, chính sách ấy xuất phát từ yêu cầu nào của thực tiễn, nếu được ban hành sẽ tác động như thế nào đến người dân, doanh nghiệp, địa phương và tiến trình phát triển đất nước.

Ở chiều ngược lại, báo chí cũng góp phần đưa hơi thở đời sống vào nghị trường. Nhiều vấn đề được đại biểu Quốc hội nêu lên trong thảo luận, chất vấn, giám sát có nguồn gốc từ phản ánh của báo chí. "Những bài viết về bất cập trong thực thi chính sách, những phóng sự về đời sống công nhân, giáo viên, bác sĩ, nghệ sĩ, người dân vùng sâu, vùng xa, những phản ánh về quá tải bệnh viện, thiếu trường lớp, xuống cấp di sản, bất cập trong quản lý văn hóa, chậm trễ chính sách an sinh… đều có thể trở thành chất liệu quan trọng cho hoạt động nghị trường", PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho hay.

Chính dòng chảy hai chiều ấy làm cho Quốc hội gần dân hơn, làm cho đại biểu có thêm thông tin thực tiễn, làm cho chính sách giảm bớt nguy cơ xa rời đời sống. Một nền báo chí nghị trường mạnh là nền báo chí biết lắng nghe nhân dân, biết phát hiện vấn đề, biết đặt câu hỏi chính sách đúng trọng tâm và biết phản ánh nghị trường trên tinh thần khách quan, xây dựng.

Trong bối cảnh các vấn đề phát triển ngày càng phức tạp, liên ngành và đa chiều, vai trò kết nối của báo chí nghị trường càng quan trọng. "Do đó, báo chí nghị trường cần vượt lên khỏi vai trò truyền tải thông tin đơn tuyến để trở thành kênh trung gian tri thức giữa nhà nước và xã hội. Khi báo chí giải thích đúng, công chúng hiểu hơn về chính sách. Khi công chúng hiểu chính sách, họ có năng lực tham gia tốt hơn vào đời sống dân chủ. Khi những phản hồi của xã hội được báo chí phản ánh trung thực, chính sách có thêm cơ hội được hoàn thiện", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Kiến tạo văn hóa chính sách 

Ở tầng sâu hơn, phóng viên nghị trường không chỉ viết về chính sách, mà còn tham gia kiến tạo văn hóa chính sách. Văn hóa chính sách là cách xã hội thảo luận, tiếp nhận, phản biện, đồng thuận và giám sát các quyết sách công. Một xã hội hiện đại không chỉ cần chính sách đúng, mà còn cần một môi trường thảo luận chính sách lành mạnh, có lý lẽ, có dữ liệu, tôn trọng khác biệt và hướng tới lợi ích chung.

Trong môi trường đó, báo chí nghị trường có vai trò đặc biệt. Báo chí có thể làm cho tranh luận chính sách trở nên văn minh hơn, nhưng cũng có thể làm cho tranh luận bị cảm tính hóa, cực đoan hóa nếu thiếu chuẩn mực. Báo chí có thể giúp công chúng hiểu rằng những ý kiến khác nhau trong nghị trường không phải là sự đối lập tiêu cực, mà là biểu hiện của dân chủ, trách nhiệm và nỗ lực tìm kiếm phương án tốt nhất. Nhưng nếu báo chí chỉ khai thác sự khác biệt theo hướng “nóng”, “sốc”, “đối đầu”, công chúng có thể hiểu sai bản chất của tranh luận nghị trường.

Muốn đáp ứng yêu cầu đó, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, phóng viên nghị trường cần một hệ năng lực mới.

Thứ nhất, là bản lĩnh chính trị. Theo dõi Quốc hội là tiếp cận những vấn đề hệ trọng, có vấn đề phức tạp và nhạy cảm. Người làm báo nghị trường phải phản ánh đúng, trúng, khách quan, không né tránh vấn đề nhưng cũng không làm nóng vấn đề một cách thiếu trách nhiệm. Bản lĩnh chính trị ở đây là khả năng giữ lợi ích quốc gia, dân tộc, nhân dân làm điểm quy chiếu trong mọi bài viết.

Thứ hai, là năng lực chuyên môn. Không thể phân tích chính sách nếu thiếu kiến thức nền về pháp luật, quy trình lập pháp, tổ chức bộ máy nhà nước, chính sách công, kinh tế - xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế, lao động, an sinh. Người làm báo nghị trường phải học không ngừng, đọc kỹ văn bản, hỏi đúng chuyên gia, kiểm chứng thông tin và tích lũy ký ức chính sách qua từng kỳ họp.

Thứ ba, là đạo đức nghề nghiệp. Báo chí nghị trường càng gần quyền lực nhà nước thì càng phải giữ sự công tâm và chuẩn mực. Gần để hiểu, nhưng không gần đến mức mất độc lập nghề nghiệp. Sắc sảo để chất vấn, nhưng không định kiến. Nhanh để phục vụ công chúng, nhưng không vội đến mức sai. Cạnh tranh để tạo sản phẩm hấp dẫn, nhưng không đánh đổi uy tín bằng những tiêu đề gây hiểu lầm.

Thứ tư, là năng lực diễn giải chính sách. Một phóng viên nghị trường giỏi không phải là người viết bài đầy thuật ngữ, mà là người có thể làm cho những vấn đề phức tạp trở nên dễ hiểu mà vẫn chính xác. Diễn giải chính sách không phải là đơn giản hóa một cách thô thiển, mà là tìm cách trình bày để người dân hiểu bản chất vấn đề.

Thứ năm, là tinh thần phụng sự nhân dân. Báo chí cách mạng Việt Nam luôn gắn với nhân dân, vì nhân dân. Báo chí nghị trường càng phải thấm nhuần tinh thần ấy. Mỗi bài viết về chính sách phải hướng đến việc làm cho người dân hiểu hơn, có thêm thông tin, có thêm năng lực bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình và có thêm trách nhiệm tham gia vào công việc chung.

"Từ người đưa tin đến chuyên gia phân tích chính sách là hành trình trưởng thành tất yếu của báo chí nghị trường. Hành trình ấy đòi hỏi tri thức sâu hơn, bản lĩnh vững hơn, đạo đức nghề nghiệp cao hơn và tinh thần phụng sự nhân dân rõ hơn. Khi báo chí nghị trường làm tốt vai trò của mình, Quốc hội sẽ gần dân hơn, chính sách sẽ dễ đi vào cuộc sống hơn, niềm tin xã hội sẽ được củng cố hơn", PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.