Xuất khẩu trực tuyến giúp doanh nghiệp Việt mở rộng thị trường

Từ nền tảng chiến lược xuất khẩu đến yêu cầu chuyển dịch số

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu liên tục biến động, thương mại điện tử xuyên biên giới đang nổi lên như một cấu phần quan trọng của hoạt động xuất khẩu hiện đại. Tại Diễn đàn Thương mại điện tử xuyên biên giới 2025, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã đặt vấn đề xuất khẩu trực tuyến trong một chỉnh thể rộng hơn, đó là chiến lược phát triển xuất nhập khẩu bền vững, cân đối và gắn với chuyển đổi số, chuyển đổi xanh.

Theo ông Trần Thanh Hải, khái niệm “thương mại điện tử xuyên biên giới” cần được hiểu đúng bản chất là việc “đưa yếu tố điện tử vào trong hoạt động xuất khẩu và sử dụng một cách tiếp cận khác”. Trên thực tế, nhiều thuật ngữ như “xuất khẩu trực tuyến” hay “bán hàng xuyên biên giới” được sử dụng song song, nhưng về bản chất đều chỉ một mô hình giao dịch dựa trên nền tảng số, gắn chặt với logistics và hạ tầng thương mại hiện đại.

Đặt thương mại điện tử xuyên biên giới trong tổng thể chiến lược phát triển xuất khẩu, ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh đây không phải là câu chuyện mới. “Tuy nhiên, tăng trưởng kim ngạch chỉ là một chiều cạnh của phát triển. Chiến lược xuất nhập khẩu nhấn mạnh yêu cầu phát triển bền vững, gắn xuất nhập khẩu với sản xuất trong nước, bảo đảm các yếu tố môi trường, xã hội và lợi ích lâu dài cho các thế hệ tương lai. Nói cách khác, phát triển xuất nhập khẩu không chỉ là gia tăng giá trị, mà còn phải bảo đảm yếu tố bền vững”, ông Trần Thanh Hải chỉ rõ.

Một nội dung quan trọng khác của chiến lược là cân đối thị trường. Hiện nay, Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, chiếm khoảng một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là tín hiệu tích cực, thể hiện khả năng khai thác hiệu quả một thị trường lớn và khó tính. Tuy nhiên, ông Trần Thanh Hải cũng thẳng thắn cảnh báo rủi ro từ sự phụ thuộc quá lớn vào một thị trường.

“Trong bối cảnh biến động chính sách hiện nay, chỉ một thay đổi từ cách thị trường lớn cũng có thể gây rung lắc mạnh cho hoạt động xuất nhập khẩu”, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu nói. Thực tế này đặt ra yêu cầu đa dạng hóa thị trường, giảm thiểu rủi ro và tăng khả năng chống chịu cho nền kinh tế.

Về cơ cấu hàng hóa, chiến lược xuất nhập khẩu đã thúc đẩy sự chuyển dịch rõ nét. Nếu như trước đây, nhiên liệu và khoáng sản, đặc biệt là dầu thô, chiếm tỷ trọng lớn, thì hiện nay các mặt hàng công nghiệp đã chiếm khoảng 82% tổng kim ngạch xuất khẩu. Nhóm nông, lâm, thủy sản và các mặt hàng khác được cơ cấu lại theo hướng hài hòa hơn.

Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam hiện phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, với khoảng 40% kim ngạch nhập khẩu. Đây là nguồn cung chủ yếu về nguyên liệu, phụ liệu và linh kiện cho sản xuất. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 và các cú sốc địa chính trị trong những năm qua đã cho thấy rõ rủi ro từ sự phụ thuộc này, đòi hỏi chiến lược nhập khẩu linh hoạt và bền vững hơn.

Chiến lược xuất nhập khẩu không tách rời các yếu tố hạ tầng, công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và xây dựng thương hiệu. Theo ông Trần Thanh Hải, mỗi trụ cột này nếu đi sâu đều có thể trở thành một chuyên đề độc lập, nhưng trong thực tế, chúng phải được triển khai đồng bộ.

Để đạt được mục tiêu chiến lược, giải pháp đầu tiên được nhấn mạnh là phát triển sản xuất. “Xuất nhập khẩu hàng hóa thì trước hết phải có hàng hóa”, ông Hải khẳng định. Phát triển công nghiệp và nông nghiệp theo hướng bền vững, đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế là điều kiện tiên quyết.

Bên cạnh đó là hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đặc biệt trong lĩnh vực hải quan, cửa khẩu. Theo ông Hải, đây là khâu mà doanh nghiệp “cảm nhận rất rõ” và việc cải thiện môi trường thủ tục sẽ tạo ra tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Một trụ cột khác là logistics, bài toán then chốt để đưa hàng hóa từ nhà sản xuất đến tay người tiêu dùng với chi phí thấp nhất, thời gian ngắn nhất nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Logistics không chỉ là yếu tố hỗ trợ, mà ngày càng trở thành lợi thế cạnh tranh trong xuất nhập khẩu hiện đại.

Từ tiềm năng tăng trưởng đến những thách thức cần vượt qua

Về vấn đề thương mại điện tử xuyên biên giới hay xuất khẩu trực tuyến, ông Trần Thanh Hải nêu rõ, câu hỏi đặt ra không phải là có nên thúc đẩy xuất khẩu số hay không, mà là làm thế nào để khai thác hiệu quả mô hình này trong bối cảnh Việt Nam đã đạt quy mô xuất khẩu rất lớn.

Trong mô hình truyền thống, dù đã tận dụng tốt các hiệp định thương mại tự do, doanh nghiệp Việt Nam vẫn gặp hạn chế trong kết nối trực tiếp với thị trường quốc tế. Xuất khẩu trực tuyến, với bản chất là giao dịch thông qua các nền tảng số, chủ yếu theo mô hình B2B, được kỳ vọng sẽ khắc phục điểm nghẽn này.

Theo ông Hải, quy mô thương mại điện tử hiện nay rất lớn, trong đó xuất khẩu trực tuyến mới chỉ chiếm khoảng 12 - 13%, cho thấy dư địa tăng trưởng còn rất rộng. Chính phủ Việt Nam cũng đã và đang nhấn mạnh thương mại điện tử xuyên biên giới trong nhiều chiến lược phát triển, coi xuất khẩu số là một cấu phần quan trọng của kinh tế số.

Trên phạm vi toàn cầu, quy mô thương mại điện tử xuyên biên giới được dự báo đạt khoảng 800 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng 25 - 30% mỗi năm, tập trung chủ yếu tại khu vực châu Á. So với bức tranh chung đó, doanh thu từ thương mại điện tử xuyên biên giới của Việt Nam hiện còn khiêm tốn, nhưng tiềm năng tăng trưởng được đánh giá là rất lớn.

Những ngành hàng có lợi thế trong xuất khẩu trực tuyến chủ yếu là hàng tiêu dùng như thời trang, phụ kiện, mỹ phẩm, đồ gia dụng. Đồng thời, các sản phẩm có giá trị lớn hơn như máy móc, linh kiện, nguyên phụ liệu cũng đang gia tăng tỷ trọng giao dịch trên nền tảng số.

Một xu hướng đáng chú ý là sự chuyển dịch từ mô hình gia công cho thương hiệu nước ngoài sang bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng quốc tế. Theo ông Trần Thanh Hải, mô hình này mang lại nhiều lợi ích như: tăng lợi nhuận, tiếp cận trực tiếp phản hồi của khách hàng, thu thập dữ liệu để cải thiện sản phẩm và chủ động hơn trong chiến lược giá, tiếp thị.

Trong thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đặc thù của mô hình này là đơn hàng nhỏ lẻ nhưng số lượng lớn, đòi hỏi các khâu vận chuyển, thông quan, kho bãi phải được tổ chức hiệu quả. Sự phối hợp giữa doanh nghiệp logistics trong nước và quốc tế được xem là yếu tố quyết định để tạo ra dòng chảy hàng hóa thông suốt.

Bên cạnh đó, xu hướng ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đang phát triển nhanh chóng, giúp cá nhân hóa trải nghiệm mua sắm và nâng cao hiệu quả bán hàng. Người tiêu dùng là đối tượng hưởng lợi trực tiếp từ sự cải thiện này, trong khi doanh nghiệp có thêm công cụ để tối ưu hóa vận hành.

Tuy nhiên, theo ông Hải, thương mại điện tử xuyên biên giới cũng đối mặt với hàng loạt thách thức: thủ tục biên giới, quản lý thuế, kiểm soát chất lượng, gian lận, bảo mật thông tin, tranh chấp xuyên biên giới và đặc biệt là thiếu hụt nguồn nhân lực có khả năng tiếp thị, vận hành trên thị trường quốc tế.

Một vấn đề ít được chú ý nhưng có tác động lớn là logistics ngược, bao gồm thu hồi, đổi trả, tái chế và xử lý hàng hóa. Theo phân tích tại Diễn đàn, chi phí logistics ngược có thể chiếm từ 5 - 15% tổng chi phí logistics, đặc biệt cao trong các ngành như thời trang, mỹ phẩm và hàng tiêu dùng.

“Nếu không được tính toán kỹ, logistics ngược có thể làm giảm lợi nhuận và gia tăng áp lực vận hành”, ông Trần Thanh Hải lưu ý. Tuy nhiên, nếu xây dựng được quy trình hiệu quả, đây lại là yếu tố giúp doanh nghiệp nâng cao trải nghiệm khách hàng và uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu Trần Thanh Hải cũng bày tỏ kỳ vọng thông qua Diễn đàn, các doanh nghiệp sẽ có cái nhìn đầy đủ hơn về xuất khẩu trực tuyến, từ đó xây dựng chiến lược phù hợp để từng bước chinh phục thị trường toàn cầu bằng con đường số hóa, bền vững và chủ động hơn.