Thách thức đến chuỗi cung ứng, thị trường xuất khẩu
Trong xu hướng toàn cầu, câu chuyện chuyển đổi xanh và tài chính xanh tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm của tiến trình phát triển kinh tế. Trước bối cảnh các cam kết giảm phát thải, phát triển bền vững ngày càng cụ thể, bài toán đặt ra không còn là “có làm hay không” mà là “làm thế nào” để doanh nghiệp tiếp cận được nguồn lực, nhất là nguồn vốn, cho quá trình chuyển đổi.
Phát biểu tại hội thảo “Đổi mới sáng tạo và thực hành ESG trong kỷ nguyên số” vừa tổ chức mới đây, ông Hoàng Văn Hoàn, chuyên gia Bộ Tài chính, thẳng thắn nhìn nhận: “Chuyển đổi xanh, tăng trưởng xanh và tài chính xanh là những khái niệm mà hiện nay chúng ta nghe rất nhiều. Tuy nhiên, nếu đi sâu vào mục tiêu cốt lõi và yêu cầu cụ thể của quá trình này, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã hay hộ kinh doanh cá thể, thì không phải ai cũng đã thực sự tiếp cận đầy đủ”.
Doanh nghiệp hướng đến sản xuất xanh để giữ vững thị trường xuất khẩu. Ảnh minh hoạ
Theo ông Hoàn, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành xu thế tất yếu. Việt Nam đang tích cực hội nhập sâu với các tiêu chuẩn quốc tế về môi trường, khí hậu và ESG (môi trường, xã hội và quản trị). Những yêu cầu này sẽ tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng, thị trường xuất khẩu và dòng vốn đầu tư.
Một trong những bước đi đáng chú ý là việc xúc tiến thành lập Trung tâm Tài chính quốc tế tại TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng. Các trung tâm này được kỳ vọng trở thành đầu mối tiếp nhận và điều phối nguồn vốn lớn trong và ngoài nước, bao gồm cả vốn xanh, vốn khí hậu, vốn ESG.
“Tương lai gần, dòng vốn xanh sẽ được tổ chức bài bản, có hệ thống. Doanh nghiệp muốn tiếp cận phải chuẩn bị từ sớm”, ông Hoàn nhấn mạnh.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy sự chênh lệch khá lớn giữa doanh nghiệp quy mô lớn và SME. Các tập đoàn lớn trong lĩnh vực năng lượng, dầu khí, hạ tầng… đã triển khai chuyển đổi xanh từ nhiều năm trước, thậm chí phát hành trái phiếu xanh, huy động vốn quốc tế. Trong khi đó, SME – lực lượng chiếm phần lớn số lượng doanh nghiệp, vẫn đang loay hoay với khái niệm, quy trình và điều kiện tiếp cận.
Doanh nghiệp nhỏ và vừa: Khó nhưng không thiếu cơ hội
Một điểm được ông Hoàn đặc biệt lưu ý là khung pháp lý về tài chính xanh đang dần hoàn thiện và sẽ ngày càng mang tính bắt buộc.
“Từ ngày 1/5/2026, các yêu cầu về tuân thủ tiêu chí xanh sẽ được triển khai bài bản hơn, áp dụng không chỉ với doanh nghiệp lớn mà cả hợp tác xã, hộ kinh doanh. Chúng ta không thể tiếp tục vận hành theo kinh nghiệm tự phát như trước”, ông Hoàn nói.
Ông Hoàn lưu ý, các văn bản pháp lý doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ bao gồm: Nghị định 06/2022/NĐ-CP về giảm phát thải khí nhà kính; Thông tư 03/2022/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước hướng dẫn về tín dụng xanh; Đề án phát triển thị trường carbon trong nước.
Ngân hàng Nhà nước sẽ hướng dẫn hệ thống ngân hàng thương mại triển khai cho vay theo tiêu chí xanh. Điều này đồng nghĩa, từ trung ương đến địa phương, các kênh tín dụng xanh sẽ được thiết lập rõ ràng. Song, doanh nghiệp chỉ có thể tiếp cận khi đáp ứng đúng tiêu chuẩn, quy trình, hồ sơ theo quy định.
Thực tế, SME đang đối mặt nhiều rào cản, thiếu thông tin, thiếu nhân lực chuyên trách ESG, thiếu dữ liệu môi trường, hạn chế về năng lực quản trị và tài chính. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây cũng là giai đoạn “cửa sổ cơ hội” khi chính sách đang được thiết kế theo hướng hỗ trợ nhóm doanh nghiệp này.
Hiện nay, nhiều cơ chế ưu đãi đã được triển khai, giảm lãi suất 1–2% đối với khoản vay xanh; ưu đãi thuế; hỗ trợ tiếp cận thị trường; phát hành trái phiếu xanh để hình thành các quỹ hỗ trợ chuyển đổi. Bên cạnh đó, các khoản vay liên kết quốc tế, vốn khí hậu… cũng được điều phối thông qua hệ thống ngân hàng trong nước.
Lĩnh vực được ưu tiên bao gồm sản xuất, đặc biệt là các ngành có cải thiện về phát thải, sử dụng năng lượng hiệu quả, công nghệ sạch.
Ông Hoàn nhấn mạnh một điều kiện then chốt: “Muốn vay được vốn xanh, doanh nghiệp phải có hợp đồng mua bán, có dòng tiền dự kiến rõ ràng và dự án đáp ứng tiêu chí môi trường. Tài chính xanh không phải là khoản hỗ trợ cho ý tưởng chung chung, mà là vốn cho dự án cụ thể, có hiệu quả đo lường được”.
Thêm một nội dung đang nhận được nhiều sự quan tâm là làm sao để SME không bị “đứng ngoài cuộc chơi” trong bối cảnh chuyển đổi xanh diễn ra nhanh chóng.
Về vấn đề này, theo ông Hoàn, điều cốt lõi là thay đổi tư duy quản trị và ứng dụng công nghệ. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống dữ liệu về sản xuất, tiêu thụ năng lượng, phát thải, lao động; áp dụng công nghệ số trong quản lý; minh bạch thông tin.
“Tài chính là yếu tố then chốt. Khi có dòng tiền, doanh nghiệp mới có thể đầu tư công nghệ, mở rộng nhà máy, cải thiện quy trình sản xuất. Nhưng muốn có dòng tiền xanh, phải đi đúng quy trình xanh”, ông nhấn mạnh.
Ông Hoàn cũng cho rằng, thay vì chỉ bàn lý thuyết, doanh nghiệp cần tiếp cận cụ thể, liên hệ đơn vị nào, chuẩn bị hồ sơ gì, thời gian xử lý bao lâu. Hiện nay, quy trình thẩm định vốn xanh đều có mốc thời gian rõ ràng, minh bạch hơn trước, đây là lợi thế nếu doanh nghiệp chủ động tìm hiểu.
Các chuyên gia nhận định, những doanh nghiệp tiếp cận sớm, xây dựng hệ thống quản trị theo tiêu chuẩn xanh sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn khi tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu. Với SME, thách thức là không nhỏ. Nhưng nếu nắm chắc quy định, quy trình và tiêu chí, chính giai đoạn đầu của tài chính xanh hiện nay lại là cơ hội bứt phá.
