Tiêu chuẩn du lịch mạo hiểm: Xây dựng Việt Nam là điểm đến an toàn

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14602:2026 - ISO 3021: 2023 (tiêu chuẩn) về du lịch mạo hiểm, hoạt động đi bộ đường dài và đi bộ đường dài mạo hiểm, yêu cầu và khuyến nghị vừa mới ban hành kKỳ vọng sẽ góp phần xây dựng hình ảnh du lịch Việt Nam an toàn.

Ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á (ATI) có trao đổi về tiêu chuẩn này với phóng viên Báo Công Thương.

 Tạo chuỗi giá trị tin cậy

 - Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa của việc ban hành tiêu chuẩn quốc gia đối với du lịch mạo hiểm tại Việt Nam ?

Ông Phạm Hải Quỳnh: Việc ban hành tiêu chuẩn quốc gia về du lịch mạo hiểm là một bước tiến quan trọng. Đây là cơ sở khoa học và pháp lý để các đơn vị kinh doanh soi chiếu, từ đó nâng cao trách nhiệm trong việc đảm bảo tính mạng và sức khỏe cho du khách. Việc áp dụng tiêu chuẩn giúp Việt Nam xây dựng hình ảnh một điểm đến du lịch mạo hiểm chuyên nghiệp, an toàn và đáng tin cậy trong mắt bạn bè quốc tế.  

Trước đây, ranh giới giữa đi bộ dã ngoại (hiking) và đi bộ mạo hiểm (trekking) tại Việt Nam thường bị đánh đồng. Việc áp dụng tiêu chuẩn này giúp định danh chính xác độ khó dựa trên địa hình, độ dốc và điều kiện môi trường. Điều này cực kỳ quan trọng vì nó giúp doanh nghiệp xây dựng phương án cứu hộ tương ứng với từng cấp độ, thay vì dùng một quy trình chung cho mọi địa hình.

Ngoài ra, tiêu chuẩn không chỉ bó hẹp ở đơn vị tổ chức mà còn yêu cầu kiểm soát an toàn đối với bên thứ ba.  Điều này có nghĩa là các đơn vị cung cấp thiết bị leo núi, dịch vụ vận chuyển tại điểm đến hoặc các hộ kinh doanh địa phương (poster) cũng phải tham gia vào vòng tròn tiêu chuẩn. Nó tạo ra một "chuỗi giá trị an toàn" xuyên suốt, giúp giảm thiểu rủi ro từ những mắt xích yếu nhất. Ý nghĩa lớn nhất là thay đổi tư duy quản lý. Thay vì nói "chúng tôi kinh nghiệm 10 năm", doanh nghiệp phải chứng minh bằng hồ sơ năng lực liên tục của trưởng nhóm và nhật ký kiểm tra thiết bị.

- Theo ông, những điểm mới và đáng chú ý nhất của tiêu chuẩn này là gì, đặc biệt trong việc quản lý rủi ro và bảo đảm an toàn cho du khách tham gia trekking ?

Ông Phạm Hải Quỳnh: Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14602:2026 - ISO 3021: 2023đưa ra các tiêu chí cụ thể để định danh đâu là hiking (đi bộ đường dài) và đâu là trekking (đi bộ mạo hiểm). Điều này giúp du khách chọn lộ trình phù hợp với năng lực bản thân, tránh quá tải dẫn đến tai nạn.

Một điểm rất mới là yêu cầu khắt khe về trình độ chuyên môn và hồ sơ phát triển năng lực liên tục của trưởng nhóm/hướng dẫn viên. Họ không chỉ dẫn đường mà còn là người quản trị rủi ro tại hiện trường. Tiêu chuẩn yêu cầu đơn vị tổ chức phải thông báo rõ ràng các rủi ro cho tất cả bên liên quan. Du khách tham gia không còn "đi mù" mà được trang bị nhận thức đầy đủ trước khi quyết định trải nghiệm. 

Trước đây, an toàn thường được hiểu là có bộ sơ cứu hoặc phương án cứu hộ khi gặp nạn. Tiêu chuẩn mới thay đổi hoàn toàn tư duy này, buộc đơn vị tổ chức phải phân tích các rủi ro tiềm ẩn ngay từ khâu thiết kế lộ trình (độ dốc, thời tiết, động thực vật nguy hiểm). Điểm mới là yêu cầu "thông báo rõ ràng". Du khách không chỉ được nghe về vẻ đẹp của cung đường mà phải được cảnh báo cụ thể về các rủi ro họ sẽ đối mặt. Điều này giúp loại bỏ những khách hàng không đủ điều kiện sức khỏe hoặc tâm lý ngay từ đầu, giảm thiểu rủi ro hệ thống.

Ngoài ra, định danh và phân loại mức độ khó là "ngôn ngữ chung" mà du lịch mạo hiểm Việt Nam đang thiếu. Thay vì mô tả mơ hồ như "hơi mệt" hay "vừa sức", tiêu chuẩn quốc gia cung cấp các tiêu chí để phân loại mức độ khó cho từng lộ trình. Việc phân loại này giúp khớp nối giữa năng lực của khách hàng với độ khó của cung đường. 

- Thực tế cho thấy nhiều hoạt động du lịch mạo hiểm còn mang tính tự phát, vậy tiêu chuẩn quốc gia mới có thể góp phần “siết” chặt hoạt động đối với loại hình du lịch này ra sao, theo ông?

Ông Phạm Hải Quỳnh: Trước đây, cơ quan quản lý khó xử lý các tour tự phát vì thiếu bộ tiêu chí kỹ thuật, thì hiện nay việc ban hành tiêu chuẩn này chính là công cụ để định nghĩa thế nào là một tour đạt chuẩn, từ đó có cơ sở để chấn chỉnh các hoạt động không phép hoặc thiếu an toàn. Khi có tiêu chuẩn quốc gia, nhận thức của người dân sẽ được nâng lên. Khách du lịch sẽ ưu tiên chọn các đơn vị cam kết tuân thủ tiêu chuẩn, vô hình trung tạo áp lực khiến các nhóm tự phát phải chuyên nghiệp hóa hoặc bị đào thải.

Tiêu chuẩn đồng thời yêu cầu các dịch vụ thuê ngoài cũng phải tuân thủ quy trình an toàn, giúp bít chặt những "lỗ hổng" về an toàn thường thấy ở các tour tự phát, nhỏ lẻ. Chúng ta cần nhìn nhận tiêu chuẩn này không chỉ là một văn bản kỹ thuật, mà là một "bộ lọc" thị trường và là "công cụ thực thi" cho các cơ quan chức năng chấm dứt sự mập mờ về khái niệm "tour an toàn".

Hiện nay, các nhóm du lịch tự phát thường quảng cáo trên mạng xã hội với những lời hứa hẹn cảm tính như "đội ngũ kinh nghiệm", "đảm bảo an toàn" thì tiêu chuẩn mới cung cấp một hệ thống định lượng rõ ràng. Khi có tiêu chuẩn quốc gia, các cơ quan quản lý có cơ sở để định nghĩa thế nào là một đơn vị đủ điều kiện hoạt động. 

Tăng cường cạnh tranh bằng "chỉ số an toàn"

- Ông kỳ vọng gì vào sự thay đổi của các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị tổ chức tour khi tiêu chuẩn này được triển khai trong thời gian tới ?

Ông Phạm Quỳnh: Tôi kỳ vọng các doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng giá mà sẽ cạnh tranh bằng "chỉ số an toàn" và "mức độ chuyên nghiệp" theo chuẩn ISO. Các đơn vị sẽ chú trọng đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên trekking có chứng chỉ, có kỹ năng sơ cấp cứu và xử lý tình huống thực địa theo đúng tiêu chuẩn.

Tiêu chuẩn mới yêu cầu khắt khe về trình độ và việc duy trì năng lực liên tục của trưởng nhóm. Các doanh nghiệp sẽ không còn sử dụng nhân sự thời vụ, thiếu chuyên môn để cắt giảm chi phí. Thay vào đó, họ sẽ đầu tư vào các khóa đào tạo định kỳ về sơ cấp cứu, kỹ năng sinh tồn và tâm lý học du khách. Việc duy trì "Hồ sơ phát triển năng lực liên tục" sẽ biến đội ngũ hướng dẫn viên thành những chuyên gia thực thụ, giúp nâng cao giá trị thương hiệu và sự tin tưởng của khách hàng quốc tế.

Mặt khác, tiêu chuẩn yêu cầu ghi nhật ký an toàn và kiểm tra thiết bị trước mỗi hoạt động sẽ chấm dứt thời kỳ dùng thiết bị cho đến khi hỏng mới thay. Các doanh nghiệp lữ hành sẽ phải thiết lập quy trình bảo dưỡng và thanh lý thiết bị theo vòng đời hoặc theo tiêu chuẩn kỹ thuật. 

-  Để tiêu chuẩn đi vào thực tiễn hiệu quả, theo ông cần thêm những giải pháp gì từ phía cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cả người tham gia du lịch mạo hiểm?

Ông Phạm Hải Quỳnh: Cần tổ chức các buổi tập huấn, phổ biến chi tiết nội dung tiêu chuẩn cho các địa phương có thế mạnh du lịch mạo hiểm (như Tuyên Quang, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai, Quảng Bình...). Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích hoặc bắt buộc áp dụng tiêu chuẩn này đối với các khu/điểm du lịch mạo hiểm trọng điểm. Cần chủ động rà soát lại toàn bộ quy trình vận hành, nâng cấp trang thiết bị và đào tạo lại nhân sự theo các tiêu chí của TCVN 14602:2026. 

Đối với cơ quan quản lý từ "công bố" đến "giám sát thực thi" đóng vai trò là kiến trúc sư trưởng trong việc tạo ra môi trường tuân thủ. Cơ quan quản lý cần chuyển ngữ chúng thành các bộ hướng dẫn hình ảnh, video hoặc sổ tay tác nghiệp ngắn gọn, dễ hiểu để mọi hướng dẫn viên địa phương hay doanh nghiệp nhỏ đều có thể tiếp cận. Cần có lộ trình đưa việc tuân thủ TCVN 14602:2026 thành một điều kiện bắt buộc để cấp hoặc gia hạn giấy phép kinh doanh lữ hành đối với loại hình du lịch mạo hiểm.

Doanh nghiệp cần phối hợp với y tế địa phương và lực lượng cứu hộ để lập sơ đồ các điểm thoát hiểm, điểm có sóng điện thoại hoặc bãi đáp trực thăng (nếu có) trên toàn bộ cung đường trekking. Sự hợp tác của khách du lịch là mắt xích cuối cùng quyết định sự thành công của một chuyến đi an toàn. Khách hàng cần có trách nhiệm trung thực khi khai báo tình trạng sức khỏe và tuân thủ tuyệt đối mệnh lệnh của trưởng nhóm.

Xin cảm ơn ông!

Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 14602:2026 - ISO 3021:2023 yêu cầu sản phẩm du lịch đi bộ đường dài và đi bộ đường dài mạo hiểm phải được thiết kế và cung cấp theo cách đảm bảo an toàn cho người tham gia, trưởng nhóm và nhân sự liên quan. Đơn vị cung cấp hoạt động du lịch mạo hiểm chịu trách nhiệm vận hành hoạt động cần đảm bảo rằng các trưởng nhóm đáp ứng các yêu cầu về trình độ chuyên môn được quy định trong tiêu chuẩn..