Thị trường carbon: Hạn ngạch dễ, thị trường khó sôi động

Doanh nghiệp sẽ mua hay đầu tư giảm phát thải?

Phát biểu tại Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng 14/8, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm, tạo nền tảng trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Thị trường sẽ giúp doanh nghiệp có thêm cơ sở lựa chọn giải pháp giảm phát thải với chi phí phù hợp, thích ứng với các yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới. Trong giai đoạn thí điểm, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu; đồng thời tăng cường tham vấn, tháo gỡ khó khăn từ thực tiễn doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi. Thay vì chỉ coi giảm phát thải là nghĩa vụ, doanh nghiệp cần chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải.

Trong giai đoạn thí điểm, thị trường trước mắt áp dụng với khoảng 150 doanh nghiệp phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng. Theo ông Nguyễn Thành Công, Trưởng phòng Thị trường, Cục Biến đổi khí hậu, hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí 100%. Hạn ngạch là lượng khí nhà kính doanh nghiệp được phép phát thải trong một giai đoạn nhất định. Khi kết thúc kỳ tuân thủ, doanh nghiệp phải nộp trả số hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế.

Nếu phát thải vượt hạn ngạch, doanh nghiệp có thể mua thêm hạn ngạch từ đơn vị còn dư hoặc sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ, nhưng lượng tín chỉ sử dụng không vượt quá 30% hạn ngạch được phân bổ. Doanh nghiệp cũng được vay tối đa 15% hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp. Ngược lại, nếu đầu tư công nghệ và phát thải thấp hơn mức được phân bổ, lượng hạn ngạch còn dư có thể bán trên sàn hoặc chuyển sang giai đoạn tiếp theo. Cơ chế này đặt doanh nghiệp trước lựa chọn rõ ràng: đầu tư giảm phát thải ngay trong hoạt động sản xuất hay chấp nhận phát sinh thêm chi phí để mua hạn ngạch, tín chỉ khi phát thải vượt mức được phân bổ. Đây cũng là yếu tố quyết định khả năng thị trường carbon tạo động lực giảm phát thải. 

Thực tế giao dịch ban đầu cho thấy thị trường vẫn đang ở giai đoạn tạo lập. Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), tổng khối lượng hạn ngạch đã đăng ký khoảng hơn 510 triệu tấn; hơn 1.200 tấn CO₂e đã được giao dịch, với tổng trị giá hơn 161 triệu đồng. Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 92 tổ chức tham gia, chủ yếu trong các lĩnh vực thép, xi măng và nhiệt điện. Đây cũng là những ngành có lượng phát thải lớn và thuộc diện được phân bổ hạn ngạch.

Cùng với giao dịch, hạ tầng thị trường đang được hoàn thiện. Các tổ chức được phân bổ hạn ngạch hoặc sở hữu tín chỉ carbon phải đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia. Dữ liệu sau đó được truyền sang hệ thống lưu ký; tài khoản chỉ được giao dịch sau khi hoàn tất việc lưu ký. Phương thức thanh toán cũng có đặc thù: khi bên mua đủ tiền và bên bán đủ hạn ngạch trên tài khoản lưu ký, các bên có thể thực hiện giao dịch thỏa thuận và kết quả được ghi nhận ngay trên hệ thống. Tuy nhiên, một thị trường carbon chỉ thực sự phát huy vai trò khi doanh nghiệp không chỉ mua bán để hoàn thành nghĩa vụ, mà còn nhìn thấy giá trị kinh tế từ lượng phát thải được cắt giảm.

Theo bà Phạm Liên Anh, Trưởng Chương trình Tư vấn Cải cách và Nghiên cứu Kinh tế Việt Nam, Lào, Campuchia của IFC, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nhưng chưa nhận diện được khả năng tạo tín chỉ carbon từ những hoạt động này, qua đó bỏ lỡ nguồn thu tiềm năng. Doanh nghiệp vì vậy cần biết mình phát thải bao nhiêu, nguồn phát thải chính ở đâu và có khả năng đo lường, giám sát, báo cáo, thẩm định (MRV). Đây vẫn là điểm yếu khi năng lực MRV của nhiều doanh nghiệp còn hạn chế, việc triển khai và số hóa dữ liệu mới ở bước đầu. Nếu được tích hợp vào kế hoạch đầu tư và chiến lược kinh doanh, carbon không chỉ là chi phí tuân thủ mà có thể trở thành một nguồn giá trị mới, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, tiếp cận thị trường xuất khẩu và tài chính xanh.

Bài toán thanh khoản chờ lời giải

Một trong những vấn đề đáng chú ý tại Diễn đàn là thanh khoản. Sàn giao dịch đã hình thành, hàng hóa đã được đăng ký, nhưng để thị trường vận hành sôi động cần nhu cầu mua bán đủ lớn và tín hiệu giá đủ mạnh. TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn và Phát triển (CODE), Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính, tiền tệ Quốc gia, cho rằng giá carbon có thể tác động trực tiếp tới quyết định của chủ thể phát thải.

Theo ông, mức khoảng 147 USD/tấn carbon là ngưỡng giá có thể tạo tác động đủ lớn tới quyết định của các chủ thể phát thải theo dự báo được ông dẫn lại. Khi giá thấp hơn nhiều, sức ép kinh tế để doanh nghiệp thay đổi công nghệ, đầu tư giảm phát thải chưa thực sự mạnh. Vấn đề không chỉ là giá tín chỉ cao hay thấp, mà là chi phí phát thải có đủ lớn để doanh nghiệp cân nhắc giữa tiếp tục trả tiền cho lượng phát thải và bỏ vốn đầu tư công nghệ hay không.

Đáng chú ý, TS. Lê Xuân Nghĩa chỉ ra mối quan hệ trực tiếp giữa cách phân bổ hạn ngạch và thanh khoản thị trường. Nếu hạn ngạch được phân bổ quá dễ dàng, nhu cầu mua bù đắp sẽ thấp. Chẳng hạn, doanh nghiệp phát thải 10 tấn nhưng được cấp 9,5 tấn hạn ngạch chỉ cần mua thêm 0,5 tấn. Nếu chỉ được cấp 7 tấn, doanh nghiệp phải tìm mua 3 tấn trên thị trường. Theo chuyên gia, phân bổ hạn ngạch chặt chẽ hơn có thể thúc đẩy nhu cầu giao dịch và tăng thanh khoản.

Thanh khoản còn phụ thuộc vào khả năng thu hút các chủ thể tham gia, mức độ kết nối quốc tế và điều kiện tiếp cận vốn. Nếu doanh nghiệp phải vay vốn với chi phí cao để mua hạn ngạch hoặc tín chỉ, khả năng giao dịch cũng bị hạn chế. Vì vậy, thị trường carbon không thể chỉ được nhìn nhận như một “sàn giao dịch” mới. Điều quan trọng hơn là hình thành nhu cầu thực, nguồn cung đủ chất lượng và tín hiệu giá đủ mạnh để thay đổi hành vi của doanh nghiệp.

Ở phía nguồn cung, Việt Nam có dư địa phát triển các dự án tạo tín chỉ carbon. Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, không phải tất cả tín chỉ đều được phép giao dịch trên thị trường trong nước. Các tín chỉ được giao dịch gồm tín chỉ được cấp tại Việt Nam và tín chỉ hình thành từ các cơ chế hợp tác theo Điều 6.2, Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.

Tín chỉ carbon từ lâm nghiệp được đánh giá là một nguồn cung tiềm năng. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động giảm phát thải đều có thể tạo tín chỉ carbon. Các dự án phải đáp ứng những điều kiện theo quy định, trong đó có yêu cầu về tính bổ sung, hiệu quả giảm phát thải và tính bền vững môi trường. Cùng với đó, Việt Nam cần tiếp tục phát triển hệ thống tổ chức thẩm định để lượng giảm phát thải được đo lường, xác minh và chứng nhận trước khi trở thành tín chỉ giao dịch. 

Ở chiều quốc tế, CBAM của Liên minh châu Âu cũng tạo thêm sức ép đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Đại diện IFC cho biết chi phí tuân thủ CBAM hiện khoảng 75 euro/tấn CO₂e. Nếu EU chính thức cho phép sử dụng một tỷ lệ nhất định tín chỉ carbon để bù trừ nghĩa vụ CBAM, đây có thể trở thành hướng cung mới cho thị trường tín chỉ carbon quốc tế và mở thêm cơ hội cho Việt Nam.

Đáng chú ý, giá giao dịch tín chỉ carbon trên thị trường trong nước hiện không bị giới hạn bởi giá trần, giá sàn hay biên độ dao động. Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, giá do bên mua và bên bán tự thỏa thuận, dựa trên chất lượng, nguồn gốc và đặc tính của từng loại tín chỉ. Như vậy, bài toán trong giai đoạn thí điểm không chỉ là hoàn thiện hạ tầng giao dịch mà còn phải tạo “lực kéo” cho thị trường. Khi số doanh nghiệp phải giao dịch hạn ngạch mở rộng, nhu cầu đối với tín chỉ từ các dự án giảm phát thải được kỳ vọng tăng lên. Nhưng để điều đó xảy ra, doanh nghiệp phải có năng lực MRV, dự án phải đáp ứng tiêu chuẩn và thị trường cần một mặt bằng giá đủ hấp dẫn.

Theo các chuyên gia, thước đo của thị trường carbon vì thế không nằm ở số lượng hạn ngạch đăng ký hay việc sàn đã vận hành, mà ở khả năng khiến doanh nghiệp cân nhắc giữa mua quyền phát thải và đầu tư giảm phát thải. Nếu hạn ngạch được phân bổ quá dễ dàng, nhu cầu mua bán sẽ khó tăng. Ngược lại, nếu cơ chế phân bổ, giá carbon và nguồn cung tín chỉ được thiết kế phù hợp, thị trường có thể trở thành công cụ kinh tế thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, giảm phát thải và tạo thêm giá trị từ quá trình chuyển đổi xanh.

Thị trường carbon đang chuyển từ giai đoạn xây dựng khung pháp lý sang vận hành thực tế, nhưng bài toán tạo nhu cầu giao dịch và thanh khoản vẫn còn phía trước.