Tại sao kỷ luật tài chính bị thách thức trong kỷ nguyên số?

“Văn hóa tiêu dùng” lấn át “văn hóa tiết kiệm”

Giữa thời đại mà mỗi cú chạm màn hình có thể khiến tiền “bốc hơi” chỉ trong vài giây, khái niệm tiết kiệm dường như đang bị thử thách nghiêm trọng. Thói quen “chi tiêu trước, nghĩ sau” lan nhanh cùng công nghệ số và các tiện ích thanh toán tức thời. Giới trẻ hiện nay dễ dàng vay, chi, mua, trả góp,… nhưng lại khó duy trì việc trích ra một phần nhỏ thu nhập cho tương lai. Nhiều chuyên gia gọi đây là “văn hóa tiêu dùng” vượt trội “văn hóa tiết kiệm”, một nghịch lý đang định hình hành vi tài chính của người Việt.

Tại tọa đàm “Tiết kiệm - sức mạnh nội sinh trong kỷ nguyên số” do Thời báo Ngân hàng tổ chức ngày 30/10, PGS.TS Lê Thanh Tâm, Viện Ngân hàng - Tài chính (Đại học Kinh tế Quốc dân), nhìn nhận: Tiết kiệm không chỉ là thói quen cá nhân mà là vấn đề chiến lược trong kinh tế số.

Theo bà Tâm, văn hóa tiết kiệm chính là kỷ luật tài chính, cần được thực hành qua việc tiết kiệm hàng tuần, tích lũy có mục tiêu, tiêu dùng chọn lọc và ưu tiên đầu tư dài hạn thay vì chi tiêu ngắn hạn.

Khảo sát của Vụ Dự báo thống kê - Ổn định tiền tệ, tài chính (Ngân hàng Nhà nước), cho thấy, 47% người dân vẫn giữ tiền mặt tại nhà; chỉ 33% gửi tiết kiệm ngân hàng, dù con số này tăng theo trình độ học vấn và thu nhập. Trong khi đó, chỉ 0,4% đầu tư chứng khoán và 0,6% tham gia quỹ hưu trí. Điều đó phản ánh khoảng trống lớn giữa tiềm năng tài chính của người dân và mức độ hòa nhập vào hệ thống tài chính chính thức.

Theo các chuyên gia, nhà quản lý, nếu không hình thành được văn hóa tiết kiệm bền vững, nền kinh tế số sẽ thiếu nền móng tự chủ. Bởi tiết kiệm là đệm an toàn của hộ gia đình và của cả nền kinh tế, tạo nguồn vốn cho đầu tư, giảm biến động chu kỳ tài chính, đồng thời góp phần chống lãng phí trong khu vực công và tư.

Từ “tiết kiệm nhỏ” đến sức mạnh nội sinh của quốc gia

Trong kỷ nguyên số, hành vi tiết kiệm đang chuyển dịch mạnh mẽ từ sổ tiết kiệm giấy sang tài khoản điện tử, ví số, lãi nhập gốc linh hoạt, hay thậm chí các ứng dụng “bỏ ống heo” trên điện thoại.

Bà Phạm Thị Thuỳ Linh, Tổng Giám đốc Tổ chức Tài chính vi mô Tình Thương (TYM), Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, nhấn mạnh: “Mỗi đồng tiết kiệm nhỏ hôm nay sẽ trở thành nền tảng cho một tương lai tự chủ, công bằng và bền vững hơn cho phụ nữ và cộng đồng yếu thế”.

Theo bà Linh, Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2025, định hướng 2030 đã xác định rõ mục tiêu: mọi người dân, đặc biệt nhóm yếu thế phải được tiếp cận sản phẩm tài chính phù hợp nhu cầu, với chi phí hợp lý. Trong đó, tiết kiệm vi mô là công cụ then chốt.

Khác với hình thức tiết kiệm truyền thống của tầng lớp có thu nhập ổn định, tiết kiệm vi mô hướng đến người thu nhập thấp, không cố định, giúp họ tích lũy từng khoản nhỏ để phòng ngừa rủi ro, đầu tư sinh kế hoặc lo cho học hành, y tế. Với phụ nữ nghèo, đây không chỉ là hoạt động tài chính, mà là bước đầu của tự chủ, khi họ biết kiểm soát đồng tiền và dần khẳng định vị thế trong kinh tế gia đình.

“Họ thường phải lựa chọn giữa chi tiêu thiết yếu trước mắt và tích lũy cho tương lai. Vì vậy, những mô hình tiết kiệm nhỏ, đều đặn, phù hợp thu nhập chính là chìa khóa giúp họ tự chủ tài chính và ổn định cuộc sống”, bà Linh nói.

Cũng theo bà, TYM coi giáo dục tài chính số là trọng tâm. Thông qua các buổi sinh hoạt cụm và tập huấn, TYM hướng dẫn phụ nữ nông thôn sử dụng điện thoại kiểm tra số dư, nhận diện rủi ro, phòng tránh lừa đảo trực tuyến. Đến nay, hơn 80.000 khách hàng và người thân đã được đào tạo không chỉ “biết dùng” mà còn “biết làm chủ” công nghệ trong quản lý tài chính gia đình.

Nhiều tổ chức quốc tế tham dự đánh giá cao mô hình TYM khi tiếp cận hơn 100.000 phụ nữ từ nông thôn đến đô thị, giúp họ trở thành “người giữ lửa tài chính” trong gia đình. “Mỗi tuần, họ đều đặn tiết kiệm 5.000 - 10.000 đồng, vận động chồng con cùng tham gia, lan tỏa tinh thần tiết kiệm đến cộng đồng”, bà Linh chia sẻ.

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cho rằng, đây là “dư địa bị bỏ quên” của hệ thống ngân hàng. “Các ngân hàng thương mại lớn thường chưa đủ sức quan tâm tới nhóm thu nhập thấp, đây chính là khoảng trống để các tổ chức tài chính vi mô phát huy”, ông nói. Khi các ngân hàng thương mại mải tìm lợi nhuận ở phân khúc cao, thì khu vực tài chính vi mô và cộng đồng mới thực sự đóng vai trò gần dân, chạm dân, hiểu dân.

Ở góc độ quốc tế, ông Christian Grajek, Trưởng điều phối khu vực châu Á - Quỹ Hợp tác quốc tế các Ngân hàng Tiết kiệm Đức (DSIK), cho rằng, giáo dục tài chính sớm là nền tảng hình thành thói quen tiết kiệm bền vững. “Để tiết kiệm trở thành thói quen, phải bắt đầu từ thời thơ ấu”, ông nói. Ông gợi ý tích hợp giáo dục tài chính vào chương trình học, ứng dụng di động, cuộc thi tiết kiệm học đường và cơ chế khuyến khích như tài khoản tiết kiệm trẻ em với lãi suất ưu đãi.

Ông cũng chỉ ra ba nguyên tắc từ kinh nghiệm Đức có thể gợi mở cho Việt Nam: Một là, mở cửa hệ thống ngân hàng cho nhóm khách hàng khó khăn về tài chính, vốn không “hấp dẫn” với ngân hàng thương mại. Hai là, tăng khả năng tiếp cận tài chính ở mọi nơi, đặc biệt vùng nông thôn. Ba là, tiếp cận trực tiếp các cộng đồng địa phương và thế hệ trẻ để nuôi dưỡng tinh thần tiết kiệm.

Các chuyên gia cũng cho rằng, tiết kiệm không thể chỉ dựa vào ý thức cá nhân. Để nâng cao khả năng tiết kiệm, cần đồng thời có sự tham gia của người dân, tổ chức tín dụng, nhà hoạch định chính sách. Chính phủ cần duy trì khung chính sách ổn định, bảo vệ người gửi tiền, còn các ngân hàng cần coi giáo dục tài chính là công cụ xây dựng niềm tin, phát triển sản phẩm phù hợp từng nhóm dân cư.

Có thể khẳng định, tiết kiệm dù chỉ bắt đầu từ “những đồng nhỏ” chính là sức mạnh nội sinh của quốc gia. Khi mỗi người dân biết quản lý đồng tiền, nền tài chính quốc gia sẽ có lớp đệm ổn định, tạo không gian cho đầu tư và phát triển bền vững. Và trong kỷ nguyên số, văn hóa tiết kiệm không chỉ là hành vi, mà là kỷ luật sống, bản lĩnh tài chính và nền tảng tự chủ của cả xã hội.

PGS.TS Chu Khánh Lân, Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo Thống kê - Ổn định tiền tệ (Ngân hàng Nhà nước): Mạng lưới cung ứng tài chính đang mở rộng mạnh mẽ với hơn 10.800 điểm bưu điện văn hóa xã, 3.000 điểm giao dịch tại Ủy ban nhân dân xã, cùng 81 tổ chức thanh toán qua Internet và 51 đơn vị qua điện thoại di động. Kết quả bước đầu cho thấy, 87% người trưởng thành có tài khoản ngân hàng, 33% có tiền gửi tiết kiệm tại các tổ chức tín dụng và hơn 86% tin tưởng vào hệ thống tài chính chính thức. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành văn hóa tiết kiệm hiện đại và toàn diện, gắn liền với chuyển đổi số và hội nhập kinh tế.