Philippines bảo đảm an ninh năng lượng trong chuyển đổi điện lực

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), ngành điện Philippines đang trải qua giai đoạn chuyển đổi đáng kể, với nhu cầu điện dự kiến tăng trưởng trung bình 5,4% mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030. Tăng trưởng kinh tế, dân số, phát triển công nghiệp và điện khí hóa các lĩnh vực sử dụng năng lượng là những yếu tố thúc đẩy nhu cầu. Trong khi đó, nhiên liệu hóa thạch vẫn giữ vai trò chủ yếu trong cơ cấu phát điện, khiến hệ thống điện dễ chịu tác động từ biến động giá năng lượng toàn cầu và những rủi ro liên quan đến nhập khẩu.

Chuyển đổi ngành điện tại Philippines vì vậy tập trung vào đa dạng hóa nguồn phát, phát triển năng lượng tái tạo, hiện đại hóa lưới điện và tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống trước các biến động về nguồn cung, giá cả và thời tiết cực đoan.

Đẩy mạnh năng lượng tái tạo, giảm rủi ro phụ thuộc nhập khẩu

Năng lượng tái tạo được xác định là một trong những hướng đi quan trọng để Philippines đa dạng hóa nguồn cung và đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng. Chính phủ đặt mục tiêu nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu sản xuất điện lên 35% vào năm 2030 và 50% vào năm 2040, tăng từ mức 22% năm 2024. Các mục tiêu này được đề cập trong Kế hoạch Năng lượng Philippines giai đoạn 2023-2050 và Kế hoạch Phát triển Điện lực giai đoạn 2023-2050. Hai kế hoạch nhấn mạnh việc triển khai năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, hiện đại hóa lưới điện và phát triển cơ sở hạ tầng bền vững.

Trong quá trình chuyển đổi, khí tự nhiên được định vị là nhiên liệu chuyển tiếp, hỗ trợ giảm dần sự phụ thuộc vào than đá khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên. Năng lượng hạt nhân cũng đang được xem xét như một nguồn điện ổn định, phát thải thấp. Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Philippines cần duy trì đầu tư vào cơ sở hạ tầng phát điện, truyền tải và nâng cao thị trường điện, qua đó tạo điều kiện tích hợp năng lượng tái tạo biến đổi, bao gồm điện mặt trời và điện gió, đồng thời duy trì độ tin cậy của hệ thống.

Tuy nhiên, an ninh năng lượng, khả năng chi trả, sự phụ thuộc vào nhập khẩu, khả năng tích hợp hệ thống và huy động vốn đầu tư vẫn là những vấn đề cần giải quyết. Hơn một nửa nguồn cung năng lượng sơ cấp của Philippines đến từ nhập khẩu, khiến quốc gia này đối mặt với nguy cơ biến động giá toàn cầu và gián đoạn nguồn cung bên ngoài. Xung đột tại Trung Đông càng làm rõ những rủi ro này khi tác động đến nguồn cung, giá nhiên liệu nhập khẩu và gia tăng biến động trên thị trường năng lượng châu Á.

Theo IEA, chi phí điện tại Philippines hiện thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á. Năm 2023, chi tiêu điện của hộ gia đình trung bình chiếm 11% thu nhập hằng tháng. Trong khi đó, phổ cập điện vẫn là mục tiêu được Chính phủ Philippines ưu tiên thực hiện vào năm 2028. Tính đến tháng 12/2024, khoảng 3,08 triệu hộ gia đình tại nước này chưa có điện, tương ứng tỷ lệ điện khí hóa 94,8%. Tỷ lệ tiếp cận các phương tiện nấu ăn sạch đạt khoảng 64%.

Cùng với đó, tỷ lệ thâm nhập của điện mặt trời và điện gió tại Philippines dự kiến đạt 16% vào năm 2030. Để đạt được các mục tiêu trong hai kế hoạch năng lượng quốc gia, Philippines cần nguồn vốn đầu tư đáng kể, ổn định và các chính sách tiếp tục khuyến khích khu vực tư nhân tham gia. Chi phí vốn và rủi ro tỷ giá vẫn là những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư vào các dự án năng lượng.

Hiện đại hóa lưới điện, tăng khả năng phục hồi của hệ thống

Bên cạnh đa dạng hóa nguồn phát, hiện đại hóa lưới điện và tăng cường kết nối khu vực được xem là những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh cung cấp điện và hỗ trợ tích hợp năng lượng tái tạo. Theo IEA, hệ thống điện Philippines được chia thành ba lưới điện chính trên các đảo Luzon, Visayas và Mindanao, mỗi lưới có cơ sở hạ tầng và đặc điểm vận hành riêng. Việc hoàn thành kết nối giữa ba lưới điện vào năm 2023 đánh dấu bước tiến quan trọng, giúp tăng cường chia sẻ nguồn lực và cải thiện an ninh cung cấp điện.

Bên cạnh đó, việc tiếp tục củng cố lưới truyền tải, tăng cường kết nối liên đảo, trong đó có các liên kết tiềm năng với đảo Palawan và đảo Mindoro, có thể cải thiện khả năng phân bổ nguồn điện và độ tin cậy của hệ thống trên toàn quần đảo. Những kết nối này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng hợp tác điện xuyên biên giới. Từ thực tế này, IEA xác định ba lĩnh vực ưu tiên cần được nghiên cứu sâu hơn để hỗ trợ thực hiện chính sách và hoạch định chiến lược tại Philippines.

Thứ nhất, Philippines cần đa dạng hóa các nguồn điện ổn định, phát thải thấp, trong đó có năng lượng hạt nhân. Việc phát triển nguồn điện này đòi hỏi khung pháp lý vững chắc, chính sách ổn định dài hạn, năng lực thể chế, khả năng tiếp cận tài chính, chuỗi cung ứng, nguồn nhân lực có chuyên môn, thiết kế thị trường phù hợp và hợp tác quốc tế. Đồng thời, việc bảo đảm Cơ quan Điều tiết Năng lượng Nguyên tử Philippines (PhilATOM) hoạt động độc lập về chức năng và có nguồn lực tài chính phù hợp với thông lệ quốc tế cũng là yêu cầu quan trọng.

Thứ hai, hiện đại hóa lưới điện và nâng cao tính linh hoạt của hệ thống cần được chú trọng. Nhu cầu điện tăng đặt ra yêu cầu quy hoạch lưới điện đồng bộ, có tầm nhìn dài hạn. Tăng cường hạ tầng truyền tải, cải thiện kết nối giữa các đảo và mở rộng giải pháp lưu trữ sẽ góp phần nâng cao độ tin cậy, đồng thời tạo điều kiện tiếp nhận tỷ trọng điện gió và điện mặt trời lớn hơn. Lưới điện siêu nhỏ cũng mở ra cơ hội cung cấp điện đáng tin cậy, ít phát thải carbon hơn cho các cộng đồng vùng sâu, vùng xa và trên đảo.

Thứ ba, nâng cao khả năng phục hồi năng lượng trước tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai là yêu cầu cấp thiết. Philippines nằm trong nhóm quốc gia dễ bị ảnh hưởng bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan. Việc tích hợp đánh giá rủi ro khí hậu vào quy hoạch hệ thống, củng cố hạ tầng trọng yếu và phát triển các giải pháp phục hồi dựa vào cộng đồng có thể góp phần bảo đảm ổn định ngành điện và tăng cường khả năng phục hồi kinh tế dài hạn. Các cơ chế tài chính và sự tham gia của khu vực tư nhân cũng có vai trò hỗ trợ hoạt động giảm thiểu rủi ro và thích ứng.

Trong khuôn khổ hợp tác quốc tế, Cộng đồng Không phát thải châu Á (AZEC) được xác định là nền tảng hỗ trợ Philippines triển khai các lộ trình chuyển đổi năng lượng phù hợp với ưu tiên quốc gia. Hợp tác kỹ thuật, xây dựng năng lực và quan hệ đối tác tài chính có thể góp phần hỗ trợ quá trình thực hiện chính sách.

Thông qua việc gắn kết các ưu tiên quốc gia với cơ chế hợp tác của AZEC, Philippines có thể tận dụng chuyên môn khu vực, đồng thời chia sẻ kinh nghiệm về tích hợp năng lượng tái tạo, ứng phó thiên tai và quản lý lưới điện đảo. Trên cơ sở phân tích thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế, các định hướng này hướng tới hỗ trợ Chính phủ Philippines và các đối tác xác định lộ trình khả thi nhằm tăng cường an ninh cung cấp điện, khả năng chi trả, khả năng phục hồi và tính bền vững, phù hợp với mục tiêu phát triển quốc gia.

Nhìn chung, quá trình chuyển đổi ngành điện Philippines đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa đa dạng hóa nguồn phát, hiện đại hóa lưới điện, huy động nguồn vốn và nâng cao khả năng chống chịu trước các rủi ro về năng lượng, khí hậu. Việc triển khai hiệu quả các định hướng này sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng và bảo đảm nguồn cung ổn định, bền vững. Trong đó, hợp tác quốc tế và sự tham gia của khu vực tư nhân là những yếu tố quan trọng để Philippines hiện thực hóa các mục tiêu chuyển đổi năng lượng trong dài hạn.