Người trẻ giữ di sản từ trải nghiệm đến chiều sâu

Lấy cảm hứng từ chiếc quạt giấy truyền thống, nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã triển khai dự án “Phất Quạt Họa Văn”, tái hiện những giá trị văn hóa của làng nghề Chàng Sơn (xã Thạch Xá, Tp Hà Nội), qua không gian trưng bày và hoạt động tương tác sáng tạo. Sự tham gia đông đảo của người trẻ cho thấy sức hút mới của di sản trong đời sống hiện đại, nhưng đồng thời cũng đặt ra câu hỏi về chiều sâu tiếp cận khi nhiều trải nghiệm văn hóa vẫn dừng ở mức ngắn hạn.

Trao đổi với Báo Công Thương, sinh viên Bùi Nhật Hoa - Trưởng Ban tổ chức triển lãm “Phất Quạt Họa Văn”cho rằng, điều quan trọng không nằm ở thời lượng trải nghiệm mà ở khả năng tạo ra kết nối đủ sâu để người trẻ tiếp tục hành trình tìm hiểu và gìn giữ di sản theo cách bền vững hơn.

“Tiêu thụ nhanh” có phải là rào cản của bảo tồn văn hóa?

- Nhiều ý kiến cho rằng người trẻ đang “tiêu thụ văn hóa nhanh” hơn là gìn giữ. Theo bạn, các dự án như “Phất Quạt Họa Văn” có thực sự tạo ra thay đổi lâu dài, hay chỉ dừng ở trải nghiệm ngắn hạn mang tính phong trào?

Sinh viên Bùi Nhật Hoa: Trong bối cảnh thông tin và trải nghiệm ngày càng đa dạng, việc một bộ phận người trẻ có xu hướng tiêu thụ văn hóa nhanh là điều khó tránh khỏi. Theo tôi, điều đó không hoàn toàn tiêu cực.

Ở góc độ văn hóa, việc người trẻ chủ động lựa chọn tiếp cận những giá trị truyền thống, dù chỉ ở mức độ ban đầu đã là một bước khởi đầu rất quan trọng. Bởi lẽ, văn hóa truyền thống vốn là một khái niệm nhiều tầng lớp, đòi hỏi thời gian, trải nghiệm và sự tích lũy để có thể thấu hiểu trọn vẹn.

Chính vì vậy, việc một người trẻ sẵn sàng tìm đến, khám phá những chất liệu khó như văn hóa đã là một điều đáng trân trọng. Đó là điểm bắt đầu, là nơi hình thành sự kết nối sơ khai nhất, từ đó mở ra những hành trình tìm hiểu sâu hơn trong tương lai.

Với những dự án như Phất Quạt Họa Văn, chúng tôi không kỳ vọng một triển lãm có thể tạo ra sự thay đổi lâu dài ngay lập tức. Thay vào đó, định vị nó như một điểm chạm đầu tiên cảm xúc đầu, nơi người trẻ bắt đầu nảy sinh sự tò mò, cảm xúc và sự kết nối với di sản, cụ thể ở đây là nghề quạt truyền thống của làng Chàng Sơn.

Thay đổi lâu dài không đến từ một sự kiện đơn lẻ, mà đến từ sự lặp lại và tiếp nối của nhiều trải nghiệm như vậy, dần hình thành nên một dòng chảy nhận thức trong cộng đồng. Vì vậy, nếu một trải nghiệm ngắn hạn có thể gieo mầm cho một sự quan tâm dài hạn, nó không còn chỉ là phong trào, mà là một phần của quá trình chuyển biến nhận thức.

- Khi người trẻ tham gia làm văn hóa truyền thống, làm thế nào để tránh việc “đóng gói di sản thành sản phẩm check-in”, đẹp nhưng rỗng về chiều sâu?

Sinh viên Bùi Nhật Hoa: Theo tôi, vấn đề không nằm ở việc có check-in hay không, mà nằm ở chiều sâu của nội dung phía sau trải nghiệm đó. Trong dự án, các bạn trẻ luôn cố gắng đảm bảo rằng mỗi yếu tố, từ không gian trưng bày, workshop đến các hoạt động tương tác đều đi kèm với một lớp nội dung rõ ràng. Người tham gia không chỉ nhìn thấy những chiếc quạt Chàng Sơn, mà còn hiểu được cách chúng được làm ra, ý nghĩa của từng chi tiết, và mối liên hệ của chúng với đời sống văn hóa. Chính vì vậy, tại mỗi khu vực trong triển lãm đều có thành viên ban tổ chức trực tiếp hỗ trợ, chia sẻ thông tin và dẫn dắt trải nghiệm cho khách tham quan.

Triển lãm không loại bỏ yếu tố thẩm mỹ bởi đó là cánh cửa thu hút người xem, sau đó luôn cố gắng để thẩm mỹ không phải là điểm dừng. Thay vào đó, nó là điểm khởi đầu, từ đó dẫn dắt người tham gia đi sâu hơn vào giá trị văn hóa bên trong. Nói cách khác, triển lãm còn hướng tới một trải nghiệm mà ở đó, hình thức thu hút sự chú ý, còn nội dung giữ lại sự quan tâm.

Khi sáng tạo không được phép “dễ dãi”

- Không ít dự án gắn mác bảo tồn nhưng lại vô tình làm sai lệch hoặc đơn giản hóa giá trị gốc. Nhóm đã làm gì để không rơi vào “bẫy sáng tạo dễ dãi” khi tiếp cận quạt giấy Chàng Sơn?

Sinh viên Bùi Nhật Hoa: Ngay từ khi bắt đầu, nhóm đã xác định rất rõ mục tiêu cốt lõi của dự án: quảng bá quạt Chàng Sơn bằng một góc nhìn hiện đại, nhưng không làm mất đi giá trị nguyên bản của nó. Điều này đồng nghĩa với việc không thay đổi di sản, mà tìm cách diễn giải lại di sản sao cho phù hợp hơn với hiện tại.

Trong quá trình thực hiện, nhóm cũng chủ động kết nối trực tiếp với làng nghề Chàng Sơn và các nghệ nhân để tìm hiểu về quy trình, chất liệu và ý nghĩa của từng chi tiết trong sản phẩm. Bên cạnh đó, nhóm cũng tham khảo ý kiến từ các giảng viên cố vấn để đảm bảo tính chính xác và phù hợp trong cách truyền tải. Những thông tin này không chỉ đóng vai trò là tư liệu, mà còn là nền tảng để xây dựng toàn bộ nội dung triển lãm. Toàn bộ nội dung trước khi công bố đều được kiểm tra và rà soát kỹ lưỡng, nhằm đảm bảo không làm sai lệch tinh thần của di sản, đảm bảo sáng tạo không phải là làm mới một cách tùy ý, mà là làm rõ và làm sâu hơn giá trị vốn có.

- Nếu một ngày các giá trị truyền thống chỉ còn tồn tại qua các sự kiện, triển lãm ngắn hạn, theo bạn đó có còn là “bảo tồn” đúng nghĩa không và người trẻ cần làm gì để thay đổi thực tế này?

Sinh viên Bùi Nhật Hoa: Nếu các giá trị truyền thống chỉ tồn tại thông qua những sự kiện hay triển lãm ngắn hạn, theo tôi, đó chưa thể được xem là bảo tồn đúng nghĩa, mà chỉ là một hình thức giới thiệu hoặc tái hiện tạm thời.

Bảo tồn, ở một mức sâu hơn, tức là di sản không chỉ được trưng bày, mà còn được gắn liền trong đời sống thực tế. Tuy nhiên, tôi cho rằng những sự kiện như triển lãm vẫn có vai trò rất quan trọng. Chúng là điểm khởi đầu, nơi di sản được nhìn thấy, được nhắc đến và được đặt lại trong dòng chảy hiện đại.

Vấn đề là sau những điểm khởi đầu đó, cần có những bước tiếp nối thông qua giáo dục, các hoạt động dài hạn, hoặc việc đưa di sản vào những ứng dụng mới trong đời sống. Với người trẻ, vai trò không chỉ dừng lại ở việc tham gia hay tổ chức sự kiện, mà còn là tiếp tục mang những giá trị đó vào trong cách mình sống, cách mình sáng tạo và cách mình kể chuyện. Chỉ khi di sản trở thành một phần của đời sống hiện tại, chứ không chỉ xuất hiện trong những dịp đặc biệt thì việc bảo tồn mới thực sự có ý nghĩa lâu dài.

- Cảm ơn những chia sẻ của bạn!

Với thông điệp “Chàng Sơn - Giữ trọn ký ức trong từng nan quạt”, triển lãm “Phất Quạt Họa Văn” tái hiện hành trình của quạt giấy làng nghề Chàng Sơn (xã Tây Phương, Hà Nội), gợi mở mở ra cách nhìn mới của người trẻ về giá trị làng nghề truyền thống.