Làm rõ nội hàm khái niệm, tránh lợi dụng chính sách
Sáng 20/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tại tổ về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam, nhiều đại biểu Quốc hội đồng tình, nhất trí cho rằng, dự thảo có ý nghĩa rất lớn, là một bước chuyển quan trọng trong tư duy làm chính sách: từ chỗ coi văn hóa chủ yếu là lĩnh vực cần được quan tâm sang chỗ xác lập văn hóa là một lĩnh vực cần có cơ chế đặc thù, nguồn lực đặc thù và cách tiếp cận phát triển đặc thù.
Thảo luận tại tổ về dự thảo Nghị quyết này, các đại biểu đặc biệt quan tâm đến việc xác lập Ngày văn hóa Việt Nam - 24/11; bảo đảm chi cho văn hóa tối thiểu 2% trong tổng chi ngân sách nhà nước và tăng dần theo yêu cầu phát triển trong từng giai đoạn.
Đồng tình với đề xuất ngày 24/11 hàng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, song đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (đoàn Hà Nội) cho rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc người lao động được nghỉ làm việc và miễn phí tham quan thì hiệu quả lan tỏa chưa lớn. Vì vậy, đề nghị thiết kế ngày 24/11 hàng năm trở thành một sự kiện văn hóa sáng tạo mang tính quốc gia, gắn với các hoạt động kích cầu du lịch và tiêu dùng văn hóa; vừa mang ý nghĩa tinh thần và tạo ra giá trị kinh tế và xã hội.
Đại biểu Tạ Đình Thi kiến nghị, tăng chi ngân sách cho phát triển văn hóa, không chỉ tăng % mà phải gắn với chỉ số đo lường cụ thể.
Liên quan đến đề xuất bảo đảm chi cho phát triển văn hóa tối tiểu 2% trong tổng chi ngân sách, đại biểu Tạ Đình Thi (đoàn Hà Nội) hoan nghênh, ủng hộ đề xuất này. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc "chi theo sản phẩm đầu ra" (output-based budgeting), đây cũng là tinh thần của cơ chế khoán chi tại Điều 8. Có nghĩa là không chỉ tăng % chi, mà phải gắn với các chỉ số đo lường: số lượng sản phẩm công nghiệp văn hóa xuất khẩu, số lượt tương tác với di sản số hóa từ nước ngoài...
Tương tự, đại biểu Trần Thị Kim Nhung (đoàn Quảng Ninh) cho rằng dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện sau các vòng thảo luận. Theo đại biểu, nếu không làm rõ phạm vi “chi cho văn hóa” rất dễ dẫn đến tình trạng dàn trải, thậm chí “cái gì cũng có thể gắn với văn hóa”, làm giảm hiệu quả chính sách. Vì vậy cần xác định rõ nội hàm văn hóa trong nghị quyết để bảo đảm nguồn lực được tập trung, có trọng tâm và khả thi trong triển khai.
Theo đại biểu Vũ Ngọc Lâm (đoàn Quảng Ninh), khái niệm văn hóa rất rộng và trừu tượng, trong khi quy định về định mức, tiêu chuẩn chi hiện còn thiếu. Thực tiễn tại địa phương cho thấy nhiều hoạt động văn hóa quy mô lớn phải triển khai nhưng thiếu căn cứ chi tiêu cụ thể, dẫn đến khó khăn trong thực hiện và thanh quyết toán. Nếu quy định tỷ lệ chi 2% mà không có hướng dẫn chi tiết sẽ dễ gây lúng túng cho địa phương.
Đại biểu Vũ Ngọc Lâm cũng lưu ý đến sự chồng lấn giữa các tỷ lệ chi cứng trong ngân sách như khoa học, công nghệ, giáo dục và văn hóa, đặc biệt trong các hoạt động có tính liên ngành, gây khó khăn trong xác định nguồn chi và kiểm toán.
Mô hình quốc tế, kinh nghiệm cho Việt Nam
Trong khi đó, đại biểu Bùi Hoài Sơn (đoàn Hà Nội) đề xuất cần dành một nguồn lực ổn định cho phát triển văn hóa, trong đó có thể trích khoảng 1% tổng mức đầu tư các công trình xây dựng sử dụng vốn nhà nước để đầu tư cho hạng mục văn hóa, nghệ thuật gắn với chính công trình đó. Theo đại biểu, đây là cách làm không mới trên thế giới nhưng còn khá mới mẻ và cần thiết đối với Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.
Dẫn kinh nghiệm quốc tế, đại biểu cho biết tại Pháp, chính sách “1% cho nghệ thuật” quy định chủ đầu tư các công trình công phải dành 1% chi phí xây dựng để đặt hàng hoặc mua các tác phẩm nghệ thuật được thiết kế riêng cho công trình. Tại New York, chương trình “Percent for Art” cũng yêu cầu dành 1% ngân sách của các dự án xây dựng do thành phố tài trợ để phát triển các tác phẩm nghệ thuật công cộng.
Không chỉ vậy, Singapore cũng triển khai cơ chế khuyến khích tích hợp nghệ thuật vào phát triển đô thị thông qua các ưu đãi quy hoạch. Theo đó, phần diện tích sàn thưởng dành cho các công trình có tích hợp yếu tố nghệ thuật có thể lên tới 1% trong hệ số sàn của dự án.
Theo đại biểu Bùi Hoài Sơn, việc tham khảo và vận dụng các mô hình này sẽ góp phần tạo thêm nguồn lực, đồng thời đưa nghệ thuật đến gần hơn với đời sống, nâng cao chất lượng không gian công cộng và giá trị văn hóa trong phát triển đô thị.
Đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm (đoàn Hà Nội) đề nghị cần bổ sung cơ chế hậu kiểm trong đề xuất miễn giảm thuế nhằm thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa.
Ngoài ra, liên quan đến cơ chế đầu tư và hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa, theo đại biểu Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm, dự thảo đã mở ra nhiều cơ chế rất thông thoáng. Đây là điểm tiến bộ nhưng cũng cần hết sức thận trọng.
Bởi theo Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm, văn hóa không giống các lĩnh vực thuần túy kinh tế. Nếu xã hội hóa thiếu kiểm soát có thể dẫn đến thương mại hóa quá mức, làm suy giảm giá trị văn hóa. “Vì vậy, tôi đề nghị cần có tiêu chí rõ ràng để phân định lĩnh vực nào có thể xã hội hóa sâu, lĩnh vực nào Nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo, đặc biệt là các di sản và thiết chế văn hóa cốt lõi”, đại biểu đề xuất.
Ngoài ra, đồng tình với cơ chế miễn giảm thuế nhằm thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa song, đại biểu cho rằng, hiện nay chính sách chủ yếu tập trung vào ưu đãi đầu tư mà chưa gắn chặt với hiệu quả đầu tư. Điều này có thể dẫn đến tình trạng lợi dụng chính sách. Vì vậy, đề nghị cần bổ sung cơ chế hậu kiểm, gắn ưu đãi với các tiêu chí cụ thể như mức độ sáng tạo, tỷ lệ nội dung Việt, đóng góp cho xuất khẩu văn hóa, từ đó bảo đảm chính sách đi đúng mục tiêu.
Liên quan đến thể chế hóa chủ trương của Bộ Chính trị về ngày 24/11 hàng năm là “Ngày Văn hóa Việt Nam”, người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương; theo nhiều đại biểu, chỉ đưa nội dung “Ngày 24/11 hàng năm là “Ngày Văn hóa Việt Nam”” vào dự thảo Nghị quyết, còn nội dung “người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương” nên xem xét khi sửa Bộ luật Lao động, dự kiến trình Quốc hội vào tháng 10/2026 để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Đồng thời, đề nghị Chính phủ giải trình rõ việc nghỉ làm và hưởng lương Ngày Văn hóa Việt Nam tác động đến khu vực doanh nghiệp, sản xuất, dịch vụ ra sao?...
