Gợi mở phát triển kinh tế vùng từ trạm dừng nghỉ cao tốc

Hoàn thiện cơ chế đầu tư, tiêu chuẩn chất lượng

Ngày 24/12, Báo Xây dựng tổ chức tọa đàm "Có cần quy chuẩn chất lượng dịch vụ trạm dừng nghỉ cao tốc?". Theo các đại biểu, thời gian qua, nhiều trạm dừng nghỉ đã đi vào hoạt động nhưng bộc lộ không ít bất cập về chất lượng dịch vụ. Vệ sinh chưa bảo đảm trong khi vẫn thu phí. Giá dịch vụ cao khiến hành khách không hài lòng. Một số trạm thiếu không gian nghỉ ngơi đúng nghĩa cho lái xe đường dài, làm giảm vai trò hỗ trợ an toàn giao thông của hạng mục hạ tầng quan trọng này.

Tại tọa đàm, bà Phan Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam nhấn mạnh, trạm dừng nghỉ có vai trò đặc biệt quan trọng trong vận hành các tuyến cao tốc, bởi việc dừng đỗ tự do bị cấm và phương tiện chỉ được dừng tại khu vực quy định. Theo quy chuẩn, mỗi tuyến cao tốc đều bố trí khu vực dừng đỗ khẩn cấp và trạm dừng nghỉ để lái xe cùng hành khách có điểm nghỉ ngơi an toàn. Luật Đường bộ Việt Nam cũng quy định thời gian lái xe của tài xế, vì vậy trạm dừng nghỉ có vai trò hỗ trợ đảm bảo sức khỏe và nhu cầu cá nhân trong suốt hành trình.

Về hành lang pháp lý, Cục Đường bộ Việt Nam đã tham mưu Bộ Giao thông Vận tải trước đây và nay là Bộ Xây dựng ban hành đầy đủ cơ chế cho việc phát triển trạm dừng nghỉ. Trước năm 2024, cơ chế đầu tư còn nhiều hạn chế nhưng từ năm 2024 các văn bản mới đã tạo nền tảng cho quá trình triển khai trên toàn bộ mạng lưới cao tốc.

Trong năm 2024, Bộ Xây dựng ban hành 2 thông tư quan trọng nhằm tạo điều kiện để các tổ chức tham gia đầu tư xây dựng trạm dừng nghỉ theo tiến độ gấp của hệ thống cao tốc. Tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ trạm dừng nghỉ cũng đã được quy định đầy đủ. Theo đó, Thông tư số 56 ngày 15/11/2024 nêu rõ các tiêu chuẩn bắt buộc, trong đó cao tốc được bổ sung hai công trình quan trọng gồm trạm cấp nhiên liệu và trạm phục vụ công tác cấp cứu, cứu hộ phương tiện.

"Như vậy, hành lang pháp lý cho đầu tư, xây dựng và khai thác trạm dừng nghỉ hiện đã hoàn chỉnh", bà Hiền cho hay.

Theo quy hoạch mạng lưới cao tốc Bắc - Nam phía Đông có 24 trạm dừng nghỉ. Trong số đó, 21 trạm đã được triển khai đấu thầu và ký hợp đồng, 4 trạm hoàn thiện và khai thác hiệu quả, 17 trạm còn lại dự kiến hoàn thành vào ngày 31/12 tới. Bà Phan Thị Thu Hiền cho biết, Bộ Xây dựng và Cục Đường bộ Việt Nam đang phối hợp với các nhà đầu tư để xây dựng hệ thống hạ tầng phục vụ vận tải theo đúng tiến độ.

Nâng chuẩn dịch vụ

Là doanh nghiệp vận tải nhiều năm hoạt động trên các tuyến quốc lộ và cao tốc, ông Đỗ Văn Bằng, Giám đốc Công ty TNHH TM&DV Minh Thành Phát cho biết, tài xế thường xuyên sử dụng dịch vụ tại trạm dừng nghỉ. Theo ông, chất lượng một số trạm đã vận hành vẫn chưa đồng đều; một số nơi còn bất cập về tổ chức khai thác, vệ sinh môi trường và quản lý giá dịch vụ.

Ông cho rằng trách nhiệm về chất lượng không thể đổ hoàn toàn lên Cục Đường bộ Việt Nam hay Bộ Xây dựng, bởi đây là trách nhiệm của cả chuỗi từ cấp phép xây dựng, cấp phép hoạt động đến quản lý vận hành. Trong đó, chất lượng hàng hóa, sản phẩm thuộc trách nhiệm của địa phương; cơ sở vật chất là trách nhiệm của đơn vị vận hành.

Ông Bằng chia sẻ, tài xế và hành khách mong muốn trạm dừng nghỉ thực sự là điểm dừng chân an toàn và thoải mái. Song tình trạng nhà đầu tư trúng thầu rồi cho đơn vị khác thuê lại vận hành khiến chuỗi quản lý trở nên nhiều tầng nấc, làm giảm chất lượng dịch vụ và phát sinh tình trạng thu phí nhà vệ sinh hoặc bán hàng giá cao.

"Người tiêu dùng xứng đáng được hưởng dịch vụ trạm dừng nghỉ chất lượng, không gian thoáng mát, sạch sẽ, hàng hóa đảm bảo chất lượng và có phòng nghỉ cho lái xe", ông nói và cho rằng, cần quản lý chất lượng hoạt động để nhà đầu tư nâng tiêu chuẩn phục vụ, hướng đến xây dựng trạm dừng nghỉ văn minh và an toàn.

Theo TS. Phan Lê Bình, chuyên gia giao thông, các dự án JICA là nền tảng đầu tiên hình thành quy định về trạm dừng nghỉ tại Việt Nam. Trước đây tồn tại nhiều khái niệm khác nhau như trạm dừng chân, trạm nghỉ nhưng cuối cùng được hợp nhất thành "trạm dừng nghỉ" trong luật, xác định đây là một bộ phận của kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ.

Ông Bình cho rằng, yếu tố phát triển bền vững được các chuyên gia quốc tế đặc biệt quan tâm. Trong giai đoạn 2008-2009, nhiều trạm dừng nghỉ tự phát do tư nhân vận hành có chất lượng dịch vụ cao nhưng chỉ tập trung trên các tuyến quốc lộ đông phương tiện. Ở khu vực miền núi, lưu lượng thấp khiến mô hình khó duy trì. Điều này cho thấy, nếu phó mặc hoàn toàn cho tư nhân, nơi đông khách sẽ làm tốt, nơi vùng xa thì không.

Từ thực tế này, Nhật Bản từng đề xuất mô hình trợ giá hoặc hỗ trợ chi phí duy tu đối với trạm dừng nghỉ ở tuyến có lưu lượng thấp, tương tự cơ chế trợ giá xe buýt, bao gồm chi phí điện, nước và vệ sinh. Đây là giải pháp kinh tế hợp lý nhằm đảm bảo duy trì hoạt động ở những nơi cần thiết.

Vị chuyên gia nhận định, nhiều trạm dừng nghỉ hiện nay chưa chú trọng giới thiệu sản phẩm địa phương. Ở Nhật Bản, đây là yếu tố rất quan trọng, giúp thu hút khách đến vùng sâu, vùng xa và thúc đẩy kinh tế địa phương.

Cũng theo ông, Việt Nam cần cơ chế kiểm định chất lượng rõ ràng, đánh giá đạt chuẩn hay không đạt chuẩn. Nếu trạm vi phạm, có thể áp dụng hình thức phạt, giảm mức hỗ trợ hoặc không cấp phép tiếp tục hoạt động. "Nếu liên tiếp không đạt chuẩn trong 2-3 năm, thì không thể tiếp tục ký hợp đồng. Chỉ khi đảm bảo tiêu chuẩn rõ ràng và cơ chế quản lý nghiêm minh, Việt Nam mới có thể hình thành hệ thống trạm dừng nghỉ hoạt động đồng bộ, chất lượng và bền vững", ông nói.

Theo chỉ đạo của Chính phủ và Bộ Xây dựng, các hạng mục công trình dịch vụ công tại trạm dừng nghỉ trên cao tốc Bắc - Nam phía Đông phải hoàn thành vào cuối năm 2025; toàn bộ hạng mục sẽ được hoàn thiện trong quý I/2026 để đồng bộ với các tuyến cao tốc đưa vào khai thác.

Đây cũng là điều kiện quan trọng để triển khai thu phí các tuyến cao tốc do Nhà nước đầu tư theo Luật Đường bộ năm 2024 và Nghị định 130/2024/NĐ-CP.