Gỗ Việt xuất khẩu một chuẩn, bán nội địa một chuẩn?

Ngày 2/10, Forest Trends phối hợp với Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP. Hồ Chí Minh (HAWA) và Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) tổ chức hội thảo “Xây dựng thị trường gỗ nội địa hợp pháp, chất lượng và bền vững”.

Thị trường lớn nhưng thiếu chuẩn mực?

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD. 9 tháng năm 2026, giá trị xuất khẩu ước đạt gần 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ năm 2025. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 50,1% thị phần; tiếp đến là Trung Quốc và Nhật Bản.

Những con số này cho thấy năng lực sản xuất và đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế của doanh nghiệp gỗ Việt Nam. Tuy nhiên, nếu sản phẩm gỗ Việt Nam có thể đi rất xa thì câu hỏi đặt ra là tại sao chưa xây dựng được một thị trường đủ mạnh ngay tại sân nhà.

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký VIFOREST, khoảng 15 năm qua, phần lớn các cuộc thảo luận về cơ chế, chính sách của ngành gỗ tập trung vào thị trường xuất khẩu, trong khi thị trường nội địa nhận được ít sự quan tâm hơn. “Điều đáng mừng là chúng ta bắt đầu thảo luận nhiều hơn về thị trường nội địa. Điều đó cho thấy nhận thức về vai trò của thị trường trong nước đối với ngành gỗ đang thay đổi”, ông Hoài nói.

Tuy nhiên, thay đổi nhận thức mới chỉ là bước đầu. Thị trường nội địa hiện thiếu thông tin về quy mô, cơ cấu nhu cầu, nguồn nguyên liệu, sản phẩm, hệ thống phân phối và phương thức vận hành. Trong khi đó, một số doanh nghiệp đã chủ động thử nghiệm nhưng chưa tạo được sự liên kết đủ mạnh giữa doanh nghiệp, hiệp hội và cơ quan quản lý.

Câu chuyện của USofa cho thấy một khoảng trống khác của thị trường. Ông Nguyễn Vĩnh Nam, Phó Tổng giám đốc Điều hành USofa, cho biết ý tưởng thành lập doanh nghiệp xuất phát từ trải nghiệm mua sofa cho gia đình. Sản phẩm không được niêm yết giá rõ ràng, thông tin bảo hành hạn chế, trong khi chất lượng chưa tương xứng với giá trị bỏ ra.

Từng làm việc với các doanh nghiệp nội thất Mỹ mua hàng tại Việt Nam, ông Nam nhận thấy sự khác biệt giữa sản phẩm xuất khẩu và sản phẩm bán trong nước. Từ đó, USofa lựa chọn áp dụng những tiêu chuẩn dành cho người tiêu dùng Mỹ vào sản phẩm phục vụ người Việt Nam.

Theo ông Nam, thị trường nội thất trong nước đang phát triển nhưng chưa có những chuẩn mực đủ rõ về chất lượng, nguồn gốc và an toàn. Trong khi đó, sản phẩm Trung Quốc với mẫu mã đa dạng, nhiều mức giá và khả năng bán hàng trực tuyến đang tạo thêm sức ép cạnh tranh. “Không nên để thị trường trở nên nhiễu loạn, ai muốn đưa sản phẩm gì vào thị trường cũng được mà thiếu những chuẩn mực chung về chất lượng, nguồn gốc và an toàn”, ông Nam đề xuất.

Với Gỗ Minh Long, hướng vào thị trường nội địa lại bắt đầu từ bài toán nâng giá trị sản phẩm. Ông Nguyễn Minh Cương, Tổng Giám đốc Công ty Gỗ Minh Long cho biết, doanh nghiệp từng tập trung cung cấp nguyên liệu và gia công cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Sau một thời gian, ông nhận thấy giá trị gia tăng tạo ra còn hạn chế.

Sau khoảng 13 năm nghiên cứu thị trường châu Âu, Ấn Độ, Trung Quốc và Hoa Kỳ, Minh Long chuyển hướng. Hiện khoảng 95% hoạt động của doanh nghiệp dành cho thị trường trong nước, xuất khẩu chiếm khoảng 3-5%. Với định hướng “Living Việt Nam”, doanh nghiệp coi nội thất không chỉ là sản phẩm mà còn gắn với cách người Việt sống, văn hóa, gia phong và bản sắc từng gia đình.

Theo ông Cương, lợi thế của ngành nội thất Việt Nam cần được xây dựng trên bản sắc, văn hóa, trí tuệ và con người Việt Nam. Khi hiểu và phục vụ tốt người tiêu dùng trong nước, doanh nghiệp mới có nền tảng để tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn và vươn ra thị trường quốc tế.

Chuẩn hóa nguồn gỗ, mở đường cho thị trường

Một trong những vấn đề được ông Cương nhấn mạnh là tiêu chuẩn, quy chuẩn đối với vật liệu nội thất. Điều kiện khí hậu Việt Nam với nhiệt độ cao, độ ẩm lớn, mùa nồm ở miền Bắc, môi trường biển và hơi muối đặt ra yêu cầu cao đối với độ bền vật liệu.

Minh Long đã chủ động áp dụng tiêu chuẩn V313 đối với MDF từ năm 2015 và phát triển tiêu chuẩn marine cho một số sản phẩm nội thất sử dụng trên tàu biển. Tuy nhiên, theo ông Cương, nếu những tiêu chuẩn do doanh nghiệp xây dựng không được thể chế hóa thành các tiêu chí chung thì sản phẩm đạt chất lượng cao cũng khó tạo thành chuẩn của thị trường. “Khó khăn thứ nhất là quy chuẩn và tiêu chuẩn”, ông Cương nói, đồng thời cho rằng Việt Nam cần xây dựng những tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện tự nhiên và nhu cầu sử dụng thực tế trong nước.

Bên cạnh chất lượng vật liệu, ông Cương cho rằng thị trường nội địa còn phụ thuộc vào cách người Việt nhìn nhận về không gian sống. Ông ví không gian sống như “làn da thứ ba” của con người, bên cạnh cơ thể và quần áo. Khi người tiêu dùng quan tâm hơn đến không gian sống, doanh nghiệp sẽ có thêm dư địa chuyển từ gia công sang nghiên cứu, thiết kế và tạo ra những sản phẩm gắn với văn hóa, phong cách và nhu cầu của từng gia đình.

Ở góc độ nguồn nguyên liệu, ông Võ Quang Hà, Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TP. Hồ Chí Minh (SAWA), Chủ tịch HĐQT Tavico Group, cho rằng bài toán nội địa gắn chặt với quá trình chuyển đổi nguồn gỗ. Những năm đầu phát triển, Tavico nhập khẩu gỗ từ các quốc gia có hệ thống quản trị rừng tốt để cung cấp cho các nhà máy sản xuất hàng xuất khẩu. Sau đó, doanh nghiệp bắt đầu đưa các loại gỗ này vào thị trường trong nước.

Ông Hà kể, từng có thời điểm Tavico đưa bốn container gỗ tần bì về Hải Phòng nhưng gần như không bán được trong sáu tháng. Sau khi đưa nguồn gỗ này đến làng nghề Hữu Bằng để thử nghiệm, các cơ sở sản xuất bắt đầu sử dụng và loại gỗ này dần được thị trường đón nhận. Từ đó, Tavico theo đuổi hướng đưa nguồn gỗ hợp pháp, có nguồn gốc rõ ràng vào sản xuất trong nước. Tuy nhiên, chuyển đổi nguồn nguyên liệu tại các làng nghề không đơn giản.

Theo ông Hà, gỗ rừng tự nhiên từng được sử dụng phổ biến do phù hợp với phương thức sản xuất truyền thống. Khi chuyển sang gỗ rừng trồng, cơ sở sản xuất phải đầu tư công nghệ sấy, máy móc, thiết bị và mặt bằng. Ngay tại chợ đầu mối của Tavico, ông cho biết gỗ từ rừng tự nhiên vẫn chiếm khoảng 60%. “Muốn thay đổi thị trường nội địa thì không thể bỏ qua các làng nghề”, ông Hà nhấn mạnh.

Theo ông Hà, quá trình chuyển đổi cần sự hỗ trợ về mặt bằng, công nghệ, thiết bị và vốn, với sự tham gia của Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp lớn. Đồng thời, có thể nghiên cứu tạo thị trường cho gỗ rừng trồng trong nước thông qua mua sắm công. Đây cũng là nội dung đáng chú ý tại hội thảo khi các đơn vị tổ chức ra mắt Sáng kiến Doanh nghiệp ngành gỗ về thúc đẩy mua sắm công bàn ghế học sinh hợp pháp, chất lượng, an toàn, sử dụng gỗ rừng trồng trong nước.

Theo ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc Chương trình Chính sách thương mại lâm sản, Tổ chức Forest Trends, phát triển thị trường nội địa cần đi song song hai hướng: xây dựng chính sách, tiêu chuẩn và triển khai các mô hình thực tế. Các mô hình thí điểm sẽ tạo thêm dữ liệu, kinh nghiệm để quá trình xây dựng chính sách sát với thực tiễn hơn.

"Ngành gỗ Việt Nam đã chứng minh năng lực trên thị trường quốc tế. Vấn đề đặt ra lúc này là làm thế nào để những chuẩn mực về chất lượng, nguồn gốc và tính bền vững từng giúp sản phẩm Việt Nam đi ra thế giới cũng được áp dụng ngày càng đầy đủ trên thị trường trong nước. Đó cũng là cách để thị trường nội địa không chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm, mà trở thành một động lực mới giúp doanh nghiệp hiểu người Việt, nâng giá trị sản phẩm và phát triển bền vững hơn", ông Tô Xuân Phúc nói.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp, khi xuất khẩu ngày càng chịu nhiều yêu cầu về tiêu chuẩn và thị trường, phát triển thị trường nội địa đang trở thành bài toán cần được ngành gỗ nhìn nhận nghiêm túc hơn.